Türk Tarihinin Sessiz Tanıkları: Çin Kaynaklarında Göktürkler

Tarihçi Li Yanshou tarafından MS 643 ile 659 yılları arasında kaleme alınan bu devasa eser; Kuzey hanedanlıklarının kayıtlarını birleştirerek Türklerin köken efsanelerinden sosyal adetlerine, siyasi ilişkilerinden askeri yapılarına kadar paha biçilemez detaylar sunar. Türk tarihine ışık tutan bu nadide kaynağın orijinal metnini ve bu metnin günümüz Türkçesine sadık bir çevirisini bulabilirsiniz. Önce Çince daha sonra altta Türkçesini yazdım. Yapay zeka ile Türkçeye çevirdim. Çeviride hata olmuş olabilir ancak benim hedefim yapılan tercümeden çok Türklerin eski kaynaklarda nasıl geçtiğini bizzat orijinalinden aktarmak.

卷九十九列传第八十七　突厥　铁勒》[查看正文] [修改] [查看历史]

1  突厥者，其先居西海之右，独为部落，盖匈奴之别种也。姓阿史那氏。后为邻国所破，尽灭其族。有一儿，年且十岁，兵人见其小，不忍杀之，乃刖足断其臂，弃草泽中。有牝狼以肉饵之，及长，与狼交合，遂有孕焉。彼王闻此儿尚在，重遣杀之。使者见在狼侧，并欲杀狼。于时若有神物，投狼于西海之东，落高昌国西北山。山有洞穴，穴内有平壤茂草，周迥数百里，四面俱山。狼匿其中，遂生十男。 2  十男长，外托妻孕，其后各为一姓，阿史那即其一也，最贤，遂为君长。故牙门建狼头纛，示不忘本也。渐至数百家，经数世，有阿贤设者，率部落出于穴中，臣于蠕蠕。至大叶护，种类渐强。当魏之末，有伊利可汗，以兵击铁勒，大败之，降五万馀家。遂求婚于蠕蠕主。阿那瑰大怒，遣使骂之。伊利斩其使，率众袭蠕蠕，破之。卒，弟阿逸可汗立，又破蠕蠕。病且卒，舍其子摄图，立其弟俟叔称为木杆可汗。 3  或云突厥本平凉杂胡，姓阿史那氏。魏太武皇帝灭沮渠氏，阿史那以五百家奔蠕蠕。世居金山之阳，为蠕蠕铁工。金山形似兜鍪，俗号兜鍪为突厥，因以为号。 4  又曰突厥之先，出于索国，在匈奴之北。其部落大人曰阿谤步，兄弟七十人，其一曰伊质泥师都，狼所生也。阿谤却等性并愚痴，国遂被灭。泥师都既别感异气，能征占风雨。取二妻，云是夏神、冬神之女。一孕而生四男：其一变为白鸿；其一国于阿辅水、剑水之间，号为契骨；其一国于处折水；其一居跋斯处折施山，即其大儿也。山上仍有阿谤步种类，并多寒露，大儿为出火温养之，咸得全济。遂共奉大儿为主，号为突厥，即纳都六设也。都六有十妻，所生子皆以母族姓，阿史那是其小妻之子也。都六死，十母子内欲择立一人，乃相率于大树下，共为约曰：「向树跳跃，能最高者，即推立之。」阿史那子年幼而跳最高，诸子遂奉以为主，号阿贤设。此说虽殊，终狼种也。 5  其后曰土门，部落稍盛，始至塞上市缯絮，愿通中国。西魏大统十一年，周文帝遣酒泉胡安诺盘陀使焉。其国皆相庆曰：「今大国使至，我国将兴也。」十二年，土门遂遣使献方物。时铁勒将伐蠕蠕，土门率所部邀击破之，尽降其众五万馀落。 6  恃其强盛，乃求婚于蠕蠕主。阿那瑰大怒，使人詈辱之曰：「尔是我锻奴，何敢发是言也！」土门亦怒，杀其使者，遂与之绝，而求婚于魏。周文帝许之，十七年六月，以魏长乐公主妻之。是岁，魏文帝崩，土门遣使来吊，赠马二百疋。废帝元年正月，土门发兵击蠕蠕，大破之于怀荒北。阿那瑰自杀，其子庵罗辰奔齐，馀众复立阿那瑰叔父邓叔子为主。土门遂自号伊利可汗，犹古之单于也；号其妻为可贺敦，亦犹古之阏氏也。亦与齐通使往来。 7  土门死，子科罗立。科罗号乙息记可汗，又破叔子于沃野北赖山。且死，舍其子摄图，立其弟俟斤，是为木杆可汗。 8  俟斤一名燕都，状貌奇异，面广尺馀，其色赤甚，眼若琉璃，刚暴，勇而多知，务于征伐。乃率兵击邓叔子，破之。叔子以其馀烬奔西魏。俟斤又西破嚈哒，东走契丹，北并契骨，威服塞外诸国。其地，东自辽海以西，至西海，万里；南自沙漠以北，至北海，五六千里：皆属焉。抗衡中国，后与魏伐齐，至并州。 9  其俗：被发左衽，穹庐毡帐，随逐水草迁徙，以畜牧射猎为事，食肉饮酪，身衣裘褐。贱老贵壮，寡廉耻，无礼义，犹古之匈奴。其主初立，近侍重臣等舆之以毡，随日转九回，每回臣下皆拜，拜讫乃扶令乘马，以帛绞其颈，使才不至绝，然后释而急问之曰：「你能作几年可汗？」其主既神情瞀乱，不能详定多少。臣下等随其所言，以验修短之数。大官有叶护，次设，次特勤，次俟利发，次吐屯发，及馀小官，凡二十八等，皆世为之。兵器有角弓、鸣镝、甲、槊、刀、剑、佩饰则兼有伏突。旗纛之上，施金狼头。待卫之士谓之附离，夏言亦狼也。盖本狼生，志不忘旧。善骑射，性残忍。无文字，其徵发兵马及诸税杂畜，刻木为数，并一金镞箭，蜡封印之，以为信契。候月将满，转为寇抄。其刑法：反叛、杀人、及奸人之妇、盗马绊者，皆死；淫者，割势而腰斩之；奸人女者，重责财物，即以其女妻之；斗伤人者，随轻重输物，伤目者偿以女，无女则输妇财，折支体者输马；盗马及杂物者，各十馀倍征之。死者，停尸于帐，子孙及亲属男女各杀羊、马，陈于帐前祭之，绕帐走马七匝，诣帐门以刀剺面且哭，血泪俱流，如此者七度乃止。择日，取亡者所乘马及经服用之物，并尸俱焚之，收其馀灰，待时而葬。春夏死者，候草木黄落；秋冬死者，候华茂，然后坎而痤之。葬日，亲属设祭及走马、剺面如初死之仪。表为茔，立屋，中图画死者形仪，及其生时所战阵状，尝杀一人，则立一石，有致千百者。又以祭之羊、马头，尽悬之于标上。是日也，男女咸盛服饰，会于葬所，男有悦爱于女者，归即遣人聘问，其父母多不违也。父、兄、伯、叔死，子、弟及侄等妻其后母、世叔母、嫂，唯尊者不得下淫。移徙无常，而各有地分。可汁恒处于都斤山，牙帐东开，盖敬日之所出也。每岁率诸贵人，祭其先窟。又以五月中旬，集他人水拜祭天神。于都斤西五百里有高山迥出，上无草树、谓为勃登凝梨，夏言地神也。其书字类胡，而不知年历，唯以草青为记。男子好樗蒲，女子踏鞠，饮马酪取醉，歌呼相对。敬鬼神，信巫觋，重兵死，耻病终，大抵与匈奴同俗。俟斤部众既盛，乃遣使请诛邓叔子等，周文帝许之，收叔子已下三千人，付其使者，杀之于青门外。三年，俟斤袭击吐谷浑破之。周明帝二年，俟斤遣使来献。 11  保定元年，又遣三辈，贡其方物。时与齐人交争，戎车岁动，故连结之，以为外援。 12  初，恭帝时，俟斤许进女于周文帝，契未定而周文崩。寻而俟斤又以他女许武帝，未及结纳，齐人亦遣求婚，俟斤贪其币厚，将悔之。至是，武帝诏遣凉州刺史杨荐、武伯王庆等往结之。庆等至，谕以信义，俟斤遂绝齐使而定婚焉。仍请举国东伐，于是诏随公杨忠率众一万与突厥伐齐。忠军度陉岭，侯斤率骑十万来会。明年正月，攻齐主于晋阳，不克，俟斤遂纵兵大掠而还。忠还，言于武帝曰：「突厥甲兵恶，赏罚轻，首领多而无法令，何谓难制驭？由比者使人妄道其强盛，欲令国家厚其使者，身往重取其报。朝廷受其虚言，将士望风畏慑。但虏态诈健，而实易与耳。今以臣观之，前后使人皆可斩也。」武帝不纳。是岁，俟斤复遣使来献，更请东伐。 13  诏杨忠率兵出沃野，晋公护趣洛阳以应之。会护战不利，俟斤引还。五年，诏陈公纯、大司徒宇文贵、神武公窦毅、南安公杨荐往逆女。天和二年，俊斤又遣使来献。 14  陈公纯等至，俟斤复贰于齐。会有雷风变，乃许纯等以后归。四年，又遣使贡献。 15  俟斤死，复舍其子大逻便而立其弟，是为他钵可汗。他钵以摄图为尔伏可汗，统其东面；又以其弟褥但可汗为步离可汗，居西方。自俟斤以来，其国富强，有凌轹中夏之志。朝廷既与之和亲，岁给缯絮、锦彩十万段。突厥在京师者，又待以优礼，衣锦食肉，常以千数。齐人惧其寇掠，亦倾府藏以给之。他钵弥复骄傲，仍令其徒属曰：「但使我在南两个儿孝顺，何忧无物邪？」齐有沙门惠琳，掠入突厥中，因谓他钵曰：「齐国强富，皆为有佛法。」遂说以因缘果报之理。他钵闻而信之，建一伽蓝，遣使聘齐，求《净名》、《涅盘》、《华严》等经，并《十诵律》。他钵亦躬自斋戒，绕塔行道，恨不生内地。建德二年，他钵遣使献马。及齐灭，齐定州刺史、范阳王高绍义自马邑奔之。他钵立绍义为齐帝，召集所部，云为之复仇。 16  宣政元年四月，他钵遂入寇幽州。柱国刘雄拒战，兵败死之。武帝亲总六军，将北伐，会帝崩，乃班师。是冬，他钵复寇边，围酒泉，大掠而去。大象元年，他钵复请和亲，帝策赵王招女为千金公主以嫁之，并遣执绍义送阙。他钵不许，仍寇并州。 17  二年，始遣使奉献，且迎公主为亲，而绍义尚留不遣。帝又令贺若谊往谕之，始送绍义。 18  他钵病且卒，谓其子庵逻曰：「吾闻亲莫过于父子。吾兄不亲其子，委位于我，我死，汝当避大逻便。」及卒，国中将立大逻便，以其母贱，众不服。庵逻实贵，突厥素重之。摄图最后至，谓国中曰：「若立庵逻者，我当率兄弟以事之；如立大逻便，我必守境，利刃长矛以相待。」摄图长而且雄，国人莫敢拒，竟立庵逻为嗣。 19  大逻便不得立，心不服庵逻，每遣人詈辱之。庵逻不能制，因以国让摄图。国中相与议曰：「四可汗子，摄图最贤。」因迎立之，号伊利俱卢设莫何始波罗可汗，一号沙钵略，居都斤山。庵逻降居独洛水，称第三可汗。大逻便乃谓沙钵略曰：「我与尔俱可汗子，各承父后，尔今极尊，我独无位，何也？」沙钵略患之，以为阿波可汗，还领所部。 20  沙钵略勇而得众，北夷皆归附之。隋文帝受禅，待之甚薄，北夷大怨。会营州刺史高宝宁作乱，沙钵略与之合军，攻陷临渝镇。上敕缘边修保鄣，峻长城，以备之。沙钵略妻，周千金公主，伤宗祀绝灭，由是悉众来寇，控弦士四十万。上令柱国冯昱屯乙弗泊，兰州总管叱李崇屯幽州，达奚长儒据周盘，皆为虏败。于是纵兵自木硖、石门两道来寇，武威、天水、安定、金城、上郡、弘化、延安六畜咸尽。21 天子震怒，下诏曰：往者周、齐抗衡，分割诸夏，突厥之虏，俱通二国。周人东虑，恐齐好之深；齐氏西虞，惧周交之厚。各谓虑意轻重，国遂安危。非徒并有大敌之忧，思减一边之防。竭生灵之力，供其来往，倾府库之财，弃于沙漠。华夏之地，实为劳扰。朕受天明命，子育万方，愍臣下之劳，除既往之弊。回入贼之物，加赐将士；息在路之人，务于耕织。凶丑愚暗，未知深旨，将大定之日，比战国之时，乘昔世之骄，结今时之恨。近者，尽其巢窟，俱犯北边，而远镇偏师，逢而摧翦，未及南上，遽已奔北。 22  且彼渠师，其数凡五，昆季争长，父叔相猜，世行暴虐，家法残忍。东夷诸国，尽挟私雠；西戎群长，皆有宿怨。突厥之北，契骨之徒，切齿磨牙，常伺其后。达头前攻酒泉，于阗、波斯、揖怛三国，一时即叛；沙钵略近趣周盘，其部内薄孤、东纥罗寻亦翻动。往年利稽察大为高丽、靺鞨所破，沙毗设又为纥支可汗所杀。与其为邻，皆愿诛剿，部落之下，尽异纯人。千种万类，仇敌怨偶，泣血拊心，衔悲积恨。圆首方足，皆人类也，有一于此，更切朕怀。彼地咎徵妖作，将年一纪。乃兽为人语，人作神言，云其国亡，讫而不见。每冬雷震，触地火生。种类资给，唯藉水草，去岁四时，竟无雨雪，川枯蝗暴，卉木烧尽，饥疫死亡，人畜相半。旧居之地，赤土无依，迁徙漠南，偷存晷刻。斯盖上天所忿，驱就齐斧，幽明合契，今也其时。 23  故选将练兵，赢粮聚甲，义士奋发，壮夫肆愤，愿取名王之首，思挞单于之背。 24  此则王恢所说，其犹射痈，何敌能当，何远不克。但皇王旧迹，北止幽都，荒遐之表，文轨所弃，得其地不可而居，得其人不忍皆杀。无劳兵革，远规溟海。普告海内，知朕意焉。 25  于是河间王弘、上柱国豆卢绩、窦荣定、左仆射高熲、右仆射虞庆则并为元帅，出塞击之。沙钵略率阿波、贪汗二可汗来拒战，皆败走。时虏饥不能得食，粉骨为粮，又多灾疫，死者极众。 26  既而沙钵略以阿波骁悍，忌之，因其先归，袭击其部，大破之，杀阿波母。阿波还无所归，西奔达头可汗。达头者，名玷厥，沙钵略之从父也，旧为西面可汗。 27  既而大怒，遣阿波率兵而东，其部落归之者将十万骑，遂与沙钵略相攻。又有贪汗可汗，素睦于阿波，沙钵略夺其众而废之，贪汗亡奔达头。沙钵略从弟地勤察，别统部落，与沙钵略有隙，复以众叛归阿波。连兵不已，各遣使诣阙，请和求援，上皆不许。 28  会千金公主上书，请为一子之例，文帝遣开府徐平和使于沙钵略。晋王广时镇并州，请因其衅乘之，上不许。沙钵略遣使致书曰：「辰年九月十日，从天生大突厥天下贤圣天子伊利俱卢设莫何始波罗可汗致书大隋皇帝：使人开府徐平和至，辱告言语，具闻也。皇帝是妇父，即是翁，此是女夫，即是儿例，两境虽殊，情义是一。今重叠亲旧，子子孙孙，乃至万世不断。上天为证，终不违负。此国所有羊、马，都是皇帝畜生；彼有缯彩，都是此物。彼此不异也。」文帝报书曰：「大隋天子贻书大突厥伊利俱卢设莫何沙钵略可汗：得书，知大有好心向此也。既是沙钵略妇翁，今日看沙钵略共儿子不异。既以亲旧厚意，常使之外，今特别遣大臣虞庆则往彼看女，复看沙钵略也。」沙钵略陈兵列其宝物，坐见庆则，称病不能起，且曰：「我伯父以来，不向人拜。」庆则责而喻之。千金公主私谓庆则曰：「可汗豺狼性，过与争，将啮人。」长孙晟说谕之，摄图屈，乃顿颡受玺书，以戴于首。既而大惭，其群下因相聚恸哭。庆则又遣称臣，沙钵略谓其属曰：「何名为臣？」报曰：「隋国臣，犹此称奴。」沙钵略曰：「得作大隋天子奴，虞仆射之力也。」赠庆则马千匹，并以从妹妻之。29  时沙钵略既为达头所困，又东畏契丹，遣使告急，请将部落度漠南，寄居白道川内。有诏许之。晋王广以兵援之，给以衣食，赐以车服、鼓吹。沙钵略因西击阿波，破擒之。而阿拔国部落乘虚掠其妻子。官军为击阿拔，败之，所获悉与沙钵略。 30  沙钵略大喜，乃立约，以碛为界。因上表曰：「大突厥伊利俱卢设始波罗莫何可汗臣摄图言：大使、尚书右仆射虞庆则至，伏奉诏书，兼宣慈旨，仰惟恩信之著，愈久愈明，徒知负荷，不能答谢。突厥自天置以来，五十馀载，保有沙漠，自王蕃隅，地过万里，士马亿数，恒力兼戎夷，抗礼华夏，在于戎狄，莫与为大。顷者，气候清和，风雪顺序，意以华夏其有大圣兴焉。伏惟大隋皇帝真皇帝也，岂敢阻兵恃险，偷窃名号？今便感慕淳风，归心有道。虽复南瞻魏阙，山川悠远，北面之礼不敢废。 31  当令侍子入朝，神马岁贡，朝夕恭承，惟命是亲。谨遣第七儿臣窟合真等奉表以闻。」 32  文帝下诏曰：「沙钵略往虽与和，犹是二国，今作君臣，便成一体。已敕有司，肃告郊庙，宜传播天下，咸使知闻。」自是诏答诸事，并不称其名以异之。其妻可贺敦周千金公主，赐姓杨氏，编之属籍，改封大义公主。策拜窟合真为柱国，封安国公，宴于内殿，引见皇后，赏劳甚厚。沙钵略大悦。于是，岁时贡献不绝。 33  七年正月，沙钵略遣其子入贡方物。因请猎于恒、代之间，诏许之，仍遣使人，赐其酒食。沙钵略率部落再拜受赐。沙钵略一日手杀鹿十八头，赍尾舌以献。还至紫河镇，其牙帐为火所烧，沙钵略恶之，月馀而卒。上为之废朝三日，遣太常吊祭焉，赠物五千段。 34  初，摄图以其子雍虞闾性懦，遣令立其弟叶护处罗侯。雍虞闾遣使迎处罗侯，将立之，处罗侯曰：「我突厥自木杆可汗来，多以弟代兄，以庶夺嫡，失先祖之法，不相敬畏。汝当嗣位，我不惮拜汝也。」雍虞闾又遣使谓处罗侯曰：「叔与我父，共根连体，我是枝叶，宁有我作主，令根本反同枝叶？愿叔勿疑。」相让者五六，处罗侯竟立，是为叶护。遣使上表言状，上赐之鼓吹、幡旗。处罗侯长颐偻背，眉目疏朗，勇而有谋。以隋所赐旗鼓，西征阿波，敌人以为得隋兵所助，多来降附，遂擒阿波。既而上书，请阿波死生之命。上下其议，左仆射高熲进曰：「骨肉相残，教之蠹也，宜存养以示宽大。」上曰：「善。」熲因奉觞进曰：「自轩辕以来，獯粥多为边患。今远穷北海，皆为臣妾，此之盛事，振古未闻。臣敢再拜上寿。」 35  后处罗侯又西征，中流矢卒，其众奉雍虞闾为主，是为颉伽施多那都蓝可汗。36        雍虞闾遣使诣阙，赐物三千段，每岁遣使朝贡。时有流人杨钦，亡入突厥中，谬云彭国公刘昶与宇文氏谋反，令大义公主发兵扰边。都蓝执钦以闻，并贡勃布、鱼胶。

37     其弟钦羽设部落强盛，都蓝忌而击之，斩首于阵。其年，遣其母弟褥但特勤献于阗玉杖，上拜褥但为柱国、康国公。明年，突厥部落大人相率遣使贡马万匹，羊二万口，驼、牛各五百头。寻遣请缘边置市，与中国贸易，诏许之。

38     平陈后，上以陈叔宝屏风赐大义公主，主心恒不平，因书屏风为诗，叙陈亡以自寄曰：「盛衰等朝暮，世道若浮萍，荣华实难守，池台终自平。富贵今安在？空事写丹青。杯酒恒无乐，弦歌讵有声？余本皇家子，飘流入虏庭，一朝睹成败，怀抱忽纵横。古来共如此，非我独申名。唯有《昭君曲》，偏伤远嫁情。」上闻恶之，礼赐益薄。公主复与西突厥泥利可汗连结，上恐其为变，将图之。会主与所从胡私通，因发其事，下诏废之。恐都蓝不从，遣奇章公牛弘将美妓四人以啖之。时沙钵略子曰染干，号突利可汗，居北方，遣使求婚。上令裴矩谓曰：「当杀大义公主方许婚。」突利以为然，复谮之。都蓝因发怒，遂杀公主于帐。

39     都蓝因与突利可汗有隙，数相征伐，上和解之，各引兵去。十七年，突利遣使来逆女，上舍之太常，教习六礼，妻以宗女安义公主。上欲离间北狄，故特厚其礼，遣牛弘、苏威、斛律孝卿相继为使。突厥前后遣使入朝，三百七十辈。突利本居北方，以尚主故，南徙度斤旧镇，锡赉优厚。雍虞闾怒曰：「我大可汗也，反不如染干！」于是朝贡遂绝，数为边患。

40     十八年，诏蜀王秀出灵州道击之。明年，又遣汉王谅为元帅，左仆射高熲率将军王察、上柱国赵仲卿并出朔州道，右仆射杨素率柱国李彻、韩僧寿出灵州道，上柱国燕荣出幽州，以击之。雍虞闾与玷厥举兵攻染干，尽杀其兄弟子女，遂渡河入蔚州。染干夜以五骑与隋使长孙晟归朝。上令染干与雍虞闾使者因头特勤相辩诘，染干辞直，上乃厚待之。雍虞闾弟都速六弃其妻子，与突利归朝。上嘉之，敕染干与都速六樗蒱，稍稍输以宝物，用归其心。六月，高熲、杨素击玷厥，大破之。拜染干为意利珍豆启人可汗，华言意智健也。启人上表谢恩。上于朔州筑大利城以居之。时安义公主以卒，上以宗女义城公主妻之。部落归者甚众。雍虞闾又击之，上复令入塞。雍虞闾侵掠不已，遂迁于河南，在夏、胜二州间，发徒掘堑数百里，东西距河，尽为启人畜牧地。41       于是遣越国公杨素出灵州，行军总管韩僧寿出庆州，太平公史万岁出燕州，大将军姚辩出河州，以击都蓝。师未出塞，而都蓝为其麾下所杀，达头自立为步伽可汗，其国大乱。遣太平公史万岁出朔州以击之，遇达头于大斤山，虏不战而遁。寻遣其子侯利伐徒碛东攻启人，上又发兵助启人守要路，侯利伐退走入碛。启人上表陈谢曰：「大隋圣人莫缘可汗怜养，百姓蒙恩，赤心归服，或南入长城，或住白道。

42     染干如枯木重起枝叶，枯骨重生皮肉，千世万世，长与大隋典羊、马也。」

43     仁寿元年，代州总管韩洪为虏败于恒安，诏杨素为云州道行军元帅，率启人北征。斛薛等诸姓初附于启人，至是而叛。素军河北，逢突厥阿勿思力俟斤等南渡，掠启人男女杂畜而去，素率上大将军梁默追之，大破俟斤，悉得人畜以归启人。素又遣柱国张定和、领军大将军刘升别路邀击，并多斩获而还。兵既渡河，贼复掠启人部落，素率骠骑范贵于窟结谷东南复破之。

44     是岁，泥利可汗及叶护俱被铁勒所败，步迦寻亦大乱。奚、雪五部内徙，步伽奔吐谷浑，启人遂有其众，遣使朝贡。

45     大业三年，炀帝幸榆林，启人及义城公主来朝行宫，前后献马三千匹。帝大悦，赐帛万三千段。启人及义城公主上表曰：「已前圣人先帝莫缘可汗存日，怜臣，赐臣安义公主，臣种末为圣人先帝怜养。臣兄弟妒恶，相共杀臣。臣当时无处去，向上看只见天，下看只见地，实忆圣人先帝言语，投命去来。圣人先帝见臣，大怜臣死命，养活胜于往前，遣臣作大可汗坐著也。突厥百姓死者以外，还聚集作百姓也。

46     至尊今还如圣人先帝于天下四方坐也，还养活臣及突厥百姓，实无少短。至尊怜臣时，乞依大国，服饰法用一同华夏。帝下其议，公卿请依所奏，帝以为不可。乃诏曰：「君子教人，不求变俗，何必化诸削衽，縻以长缨？」乃玺书答启人，以为碛北未静，犹复征战，但使存心孝顺，何必改衣服也。帝法驾御千人大帐，享启人及其部落酋长三千五百人，赐物二千段，其下各有差。复下诏褒宠之，赐路车、乘马、鼓吹、幡旗，赞拜不名，位在诸侯王上。帝亲巡云中，溯金河而东，北幸启人所居。47      启人奉觞上寿，跪伏甚恭。帝大悦，赋诗曰：「鹿塞鸿旗驻，龙庭翠辇回，毡帐望风举，穹庐向日开。呼韩顿颡至，屠耆接踵来，索辫擎膻肉，韦韧献酒杯。何如汉天子，空上单于台？」帝赐启人及主金瓮各一，及衣服、被褥、锦彩；特勤以下各有差。

48     先是，高丽私通使启人所，启人不敢隐境外之交，是日，持高丽使见。敕令牛弘宣旨谓曰：「朕以启人诚长奉国，故亲至其所。明年当往涿郡。尔回日，语高丽主，宜早来朝。」使人甚惧。启人乃扈从入塞至定襄，诏令归蕃。明年，朝于东都，礼赐益厚。是岁，疾终，上为废朝三日。

49     其子吐吉立，是为始毕可汗。表续尚公主，诏从其俗。十一年，来朝于东都。

50     其年，车驾避暑汾阳宫。八月，始毕率其种落入寇，围帝于雁门。援兵方至，始毕引去。由是朝贡遂绝。明年，复寇马邑，唐公击走之。隋末乱离，中国人归之者无数，遂大强盛。迎萧后置于定襄。薛举、窦建德、王世充、刘武周、梁师都、李轨、高开道之徒，虽僭尊号，皆称臣，受其可汗之号，使者往来，相望于道。

51     西突厥者，木杆可汗之子大逻便也。与沙钵略有隙，因分为二，渐以强盛。东拒都斤，西至龟兹，铁勒、伊吾及西域诸胡悉附之。大逻便为处逻侯所执，其国立鞅素特勤之子，是为泥利可汗。卒，子达漫立，号泥撅处罗可汗。其母向氏，本中国人，生达漫而泥利卒，向氏又嫁其弟婆实特勤。开皇末，婆实共向氏入朝，遇达头之乱，遂留京师，每舍之鸿胪寺。处罗可汗居无恒处，终多在乌孙故地。复立二小可汗，分统所部，一在石国北，以制诸胡国；一居龟兹北，其地名应娑。官有俟发、阎洪达，以评议国事，自馀与东国同。每五月、八月，聚祭神，岁使重臣向其先世所居之窟致祭焉。

52     当大业初，处罗可汗抚御无道，其国多叛，与铁勒屡相攻，大为铁勒所败。时黄门侍郎裴矩在敦煌引致西域，闻其国乱，复知处罗思其母氏，因奏之。炀帝遣司朝谒者崔君肃赍书慰谕之。处罗甚踞，受诏不肯起。君肃谓处罗曰：「突厥本一国也，中分为二，自相仇敌，每岁交兵，积十年而莫能相灭者，明知启人与处罗国其势敌耳。今启人举其部落，兵且百万，入臣天子，甚有丹诚者，何也？但以切恨可汗而不能独制，故卑事天子以借汉兵，连二大国，欲灭可汗耳。百官兆庶咸请许之，天子弗违，师出有日矣。顾可汗母向氏，本中国人，归在京师，处于宾馆，闻天子之诏，惧可汗之灭，旦夕守阙，哭甚悲哀，是以天子怜焉，为其辍策。向夫人又匍匐谢罪，因请发使以召可汗，令入内属，乞加恩礼，同于启人。天子从之，遣使到此。可汗若称籓拜诏，国乃永安，而母得延寿；不然者，则向夫人为诳天子，必当取戮而传首虏庭。发大隋之兵，资北蕃之众，左提右挈，以击可汗，死亡则无日矣！53    奈何惜两拜之礼，剿慈母之命，吝一句称臣，丧匈奴之国也？」处罗闻之，瞿然而起，流涕再拜，跪受诏书。

54     君肃又说处罗曰：「启人内附，先帝嘉之，赏赐极厚，故致兵强国富。今可汗后附，与之争宠，须深结于天子，自表至诚。既以远道，未得朝觐，宜立一功，以明臣节。」处罗曰：「如何？」君肃曰：「吐谷浑者，启人少子莫贺咄设之母家也。

55     今天子又以义城公主妻于启人，畏天子之威，而与之绝。吐谷浑亦因憾汉，职贡不修。可汗若请诛之，天子必许。汉击其内，可汗攻其外，破之必矣。然后自入朝，道路无阻，因见老母，不亦可乎？」处罗大喜，遂遣使朝贡。

56     帝将四狩，六年，遣侍御史韦节召处罗，令与车驾会于大斗拔谷。其国人不从，处罗谢使者，辞以他故。帝大怒，无如之何。适会其酋长射匮遣使来求婚，裴矩奏曰：「处罗不朝，恃强大耳。臣请以计弱之，分裂其国，即易制也。射匮者，都六之子，达头之孙，世为可汗，君临西面。今闻其失职，附隶于处罗，故遣使来以结援。愿厚礼其使，拜为大可汗，则突厥势分，两从我矣。」帝曰：「公言是也。」

57     因遣裴矩，朝夕至馆，微讽喻之。帝于仁风殿召其使者，言处罗不顺之意，称射匮有好心，吾将立为大可汗，令发兵诛处罗，然后当为婚也。取桃竹白羽箭一枚以赐射匮，因谓之曰：「此事宜速，使疾如箭也。」使者返，路经处罗。爱其箭，将留之，使者谲而得免。射匮闻而大喜，兴兵袭之，处罗大败，弃妻子，将左右数千骑东走。在路又被劫掠，遁于高昌，车保时罗漫山。高昌王麴伯雅上状，帝遣裴矩将向氏亲要左右，驰至玉门关晋昌城。矩遣向氏使诣处罗所，论朝廷弘养之义，丁宁晓喻之。遂入朝，然每有怏怏之色。

58     以七年冬，处罗朝于临朔宫。帝享之，处罗稽首谢曰：「臣总西面诸蕃，不得早来朝拜，今参见迟晚，罪责极深。臣心里悚惧，不能尽道。」帝曰：「往者与突厥递相侵扰，不得安居。今四海既清，与一家无异，朕皆欲存养，使遂性灵。譬如上天，止有一个日照临，莫不宁帖；若有两个、三个日，万物何以得安？比者，亦知处罗总摄事繁，不得早来相见。今日见处罗，怀抱豁然欢喜。处罗亦当豁然，不烦在意。」明年元会，处罗上寿曰：「自天以下，地以上，日月所照，唯有圣人可汗。今是大日，愿圣人可汗千岁、万岁，常如今日也。」诏留其羸弱万馀口，令其弟达度阙设牧畜会宁郡。处罗从征高丽，号为曷萨那可汗，赏赐甚厚。59       十年正月，以信义公主嫁焉，赐锦彩，袍千具、彩万匹。帝将复其故地，以辽东之役，故未遑也。每从行幸。江都之乱，随化及至河北。化及将败，奔归京师，为北蕃突厥所害。

60     铁勒之先，匈奴之苗裔也。种类最多，自西海之东依山据谷，往往不绝。独洛河北，有仆骨、同罗、韦纥、拔也古、覆罗，并号俟斤，蒙陈、吐如纥、斯结、浑、斛薛等诸姓，胜兵可二万。伊吾以西，焉耆之北，傍白山，则有契弊、薄落职、乙咥、苏婆、那曷、乌护、纥骨、也咥、于尼护等，胜兵可二万。金山西南，有薛延阤、咥勒儿、十盘、达契等，一万馀兵。康国北，傍阿得水，则有诃咥、曷截、拨忽、比干、具海、曷北悉、何嵯苏、拔也末、谒达等，有三万许兵。得嶷海东西，有苏路羯、三素咽、篾促、萨忽等诸姓，八千馀。拂菻东，则有恩屈、阿兰、北褥、九离、伏嗢昏等，近二万人。北海南，则都波等。虽姓氏各别，总谓为铁勒。并无君长，分属东西两突厥。居无恒所，随水草流移。人性凶忍，善于骑射，贪婪尤甚，以寇抄为生。近西边者，颇为艺植，多牛而少马。

61     自突厥有国，东西征讨，皆资其用，以制北荒。开皇末，晋王广北征，纳启人，破步迦可汗，铁勒于是分散。大业元年，突厥处罗可汗击铁勒诸部，厚税敛其物，又猜忌薛延陀等，恐为变，遂集其魁帅数百人，尽诛之。由是一时反叛，拒处罗。

62     遂立俟利发、俟斤契弊歌楞为易勿真莫何可汗，居贪汗山；复立薛延陀内俟斤子也咥为小可汗。处罗既败，莫何可汗始大。莫何勇毅绝伦，甚得众心，为邻国所惮，伊吾、高昌、焉耆诸国悉附之。

63     其俗大抵与突厥同。唯丈夫婚毕，便就妻家，待产乳男女，然后归舍；死者埋殡之：此其异也。大业三年，遣使贡方物，自是不绝云。

64     论曰：四夷之为中国患也，久矣，北狄尤甚焉。种落实繁，迭雄边塞，年代遐邈，非一时也。五帝之世，则有獯鬻焉；其在三代，则猃狁焉；逮乎两汉，则匈奴焉；当涂、典午，则乌丸、鲜卑焉；后魏及周，则蠕蠕、突厥。此其酋豪相继，互为君长者也。皆以畜牧为业，侵抄为资，倏来忽往，云飞鸟集。智谋之士，议和亲于庙堂之上；折冲之臣，论奋击于塞垣之下。然事无恒规，权无定势，亲疏因其强弱，服叛在其盛衰，衰则款塞顿颡，盛则率兵寇掠。屈伸异态。强弱相反。正朔所不及，冠带所不加。唯利是视，不顾盟誓，至于莫相救护，骄黠凭陵。和亲结约之谋，行师用兵之事，前史论之备矣，故不详而究焉。65 及蠕蠕衰微，突厥始大，至于木杆，遂雄朔野。东极东胡旧境，西尽乌孙之地，弯弓数十万，列处于代阴，南向以临周、齐。二国莫之能抗，争请盟好，求结和亲。

66     乃与周合从，终亡齐国。隋文迁鼎，厥徒孔炽，负其众力，将蹈秦郊。内自相图，遂以乖乱，达头可汗远遁，启人愿保塞下。于是推亡固存，返其旧地，追讨馀烬，部众遂强，卒于仁寿，不侵不叛。暨乎始毕，未亏臣礼。炀帝抚之非道，始有雁门之围，俄属群盗并与，于此浸以雄盛。豪杰虽建名号，莫不请好息人。于是分置官司，总统中国，子女玉帛，相继于道，使者之车，往来结辙。自古蕃夷骄僭，未有若斯之甚也。

67     及圣哲应期，扫除氛祲。暗于时变，犹怀抵拒，率其群丑，屡隳亭鄣，残败我云、代，摇荡我太原，肆掠于泾阳，饮马于渭汭。太宗文皇帝奇谋内运，神机密动，遂使百世不羁之虏，一举而灭。瀚海龙庭之地，尽为九州；幽都穷发之乡，隶于编户。实帝皇所不及，书契所未闻。由此言之，虽天道有盛衰，亦人事之工拙也。加以为而弗恃，有而弗居，类天地之含容，同阴阳之化育，斯乃大道之行也，固无得而称焉。

Cilt 99, Biyografiler 87: Türkler ve Tiele

 1- Türkler, ataları Batı Denizi’nin sağ tarafında yaşayan, Xiongnu’nun bir kolu olan ayrı bir kabileydi. Soyadları Ashina idi. Daha sonra komşu bir ülke tarafından yenilgiye uğratıldılar ve tüm kabileleri yok edildi. Yaklaşık on yaşında bir çocukları vardı. Askerler, çocuğun küçük olduğunu görünce onu öldürmeye kıyamadılar, bu yüzden ayaklarını ve kollarını kesip bataklıklara bıraktılar. Bir dişi kurt ona et yedirdi ve çocuk büyüdüğünde kurtla çiftleşip hamile kaldı. O ülkenin kralı, çocuğun hala hayatta olduğunu duyunca onu öldürmesi için tekrar birini gönderdi. Haberci çocuğu kurdun yanında görünce kurdu da öldürmek istedi. O anda, sanki ilahi bir müdahale ile, ilahi bir varlık kurdu Batı Denizi’nin doğusuna fırlattı ve kurt Gaochang’ın kuzeybatı dağlarına düştü. Dağda, içinde yemyeşil otlarla kaplı, yüzlerce mil çevre uzunluğunda, her tarafı dağlarla çevrili düz bir ova bulunan bir mağara vardı. Kurt içeride saklandı ve on oğul doğurdu. 2. On oğuldan en büyüğü evlenip hamile kalınca, her biri farklı bir soyadı aldı. Ashina bunlardan biriydi, en erdemli olanıydı ve böylece reis oldu. Bu nedenle, kökenlerini unutmadığını göstermek için kapıya kurt başlı bir sancak dikildi. Kabile yavaş yavaş birkaç yüz haneye ulaştı. Birkaç nesil sonra, Ashina adında bilge bir adam kabilesini mağaralarından çıkardı ve Rouran’a teslim oldu. Büyük Yehu zamanına gelindiğinde, kabile daha da güçlenmişti. Wei hanedanlığının sonunda, ordusuyla Tiele’lere saldıran, onları kesin bir şekilde yenen ve 50.000’den fazla haneyi teslim olmaya zorlayan İli adında bir Han vardı. Daha sonra Rouran hükümdarıyla evlilik ittifakı aradı. Anagui öfkelendi ve ona hakaret etmek için bir elçi gönderdi. İlya, elçinin başını kesti ve halkını Rouran’a saldırmak ve onu yenmek için yönlendirdi. Öldü ve yerine kardeşi Ayi Han geçti, o da Rouran’ı yendi. Hastalanıp ölmek üzereyken oğlu Şetu’yu terk etti ve kardeşi Sişu’yu Mukan Hanı olarak atadı. 3. Bazıları Türklerin aslen Pingliang’dan gelen, Ashina lakaplı karışık bir Hu halkı olduğunu söyler. Wei İmparatoru Taiwu, Juqu klanını yok ettiğinde, Ashina beş yüz haneyi Rouran’a kaçmaya yönlendirdi. Jinshan Dağı’nın güney yamaçlarında yaşadılar ve Rouran demir işçileriydiler. Jinshan Dağı bir miğfere benziyor ve miğfere genellikle Türk Kağanlığı denir, bu nedenle isim buradan gelir. 4. Ayrıca Türklerin atalarının Xiongnu’nun kuzeyindeki Suo Krallığı’ndan geldiği söylenir. Kabile reislerinin Abangbu adında yetmiş kardeşi vardı ve bunlardan biri, bir kurttan doğan Yizhi Nishidu idi. Abangbu ve kardeşleri tamamen akılsızdı ve krallıkları yıkıldı. Farklı bir ruhtan etkilenen Nishidu, rüzgarı ve yağmuru tahmin edebiliyordu. Yaz ve kış tanrılarının kızları olduğu söylenen iki kadınla evlendi. Bir karısı dört oğul doğurdu: biri beyaz bir kuğuya dönüştü; biri Afu ve Jian nehirleri arasında hüküm sürdü, adı Qigu’ydu; biri Chuzhe Nehri’nde hüküm sürdü; ve en büyük oğlu Basichuzheshi Dağı’nda yaşadı. Dağda hala Abangbu’nun soyundan gelenler vardı ve soğuk çiğden muzdariptiler. En büyük oğlu onları ısıtmak için bir ateş çıkardı ve hepsi hayatta kaldı. Daha sonra en büyük oğulu liderleri olarak kabul edip kendilerine Türkler, yani Nadu Liushe adını verdiler. Du Liushe’nin on karısı vardı ve tüm oğulları annelerinin soyadlarını aldı. Ashina, genç eşlerinden birinin oğluydu. Altısı öldü ve on anne ve çocukları lider olarak birini seçmek istediler. Böylece büyük bir ağacın altında toplandılar ve bir anlaşma yaptılar: “Ağaca en yükseğe atlayan seçilecektir.” Genç olan Ashina Zi en yükseğe atladı ve diğer çocuklar onu liderleri yaparak ona Ashina Zi adını verdiler. Bu farklı bir hikaye olsa da, yine de kurt soyundan geliyorlardı. 5 Daha sonra Tumen olarak adlandırıldılar. Kabileleri güçlendi ve Çin ile ticaret kurmayı umarak sınırda ipek ve pamuk ticareti yapmaya başladı. Batı Wei Hanedanlığı’nın Datong döneminin on birinci yılında, Zhou İmparatoru Wen, Jiuquan’dan Hu Anuopantuo’yu elçi olarak gönderdi. Tüm kabile sevinçle, “Büyük bir elçi geldiğine göre, ülkemiz refah içinde olacak” dedi. On ikinci yılda, Tumen yerel ürünleri sunmak için bir elçi gönderdi. O zamanlar Tiele, Rouran’a saldırmak üzereydi, ancak Tumen kabilesini yöneterek onları durdurdu ve yenerek 50.000’den fazla haneyi ele geçirdi. 6 Güçlerine güvenerek, Rouran hükümdarıyla evlilik ittifakı kurmaya çalıştılar. Anagui çok öfkelendi ve birini göndererek ona hakaret etti: “Sen benim demirci kölemsin, nasıl böyle sözler söylemeye cüret edersin!” Tumen de öfkelendi, elçiyi öldürdü, Rouran ile bağlarını kopardı ve Wei ile evlilik ittifakı kurmaya çalıştı. Zhou İmparatoru Wen isteğini kabul etti ve on yedinci yılın Haziran ayında Wei Prensesi Changle’yi onunla evlendirdi. Aynı yıl Wei İmparatoru Wen öldü ve Tumen taziyelerini sunmak için iki yüz at hediye eden bir elçi gönderdi. Tahttan indirilen imparatorun saltanatının ilk yılının Ocak ayında Tumen, Rouran’a saldırdı ve Huaihuang’ın kuzeyinde onlara büyük bir yenilgi yaşattı. Anagui intihar etti ve oğlu Anluochen Qi’ye kaçtı. Geriye kalan güçler daha sonra Anagui’nin amcası Deng Shuzi’yi liderleri olarak atadı. Tumen daha sonra kendisini eski Chanyu’ya benzer şekilde İli Han ilan etti; Eski Yanzhi’ye benzer şekilde karısına Kehedun adını verdi. Ayrıca Qi ile diplomatik ilişkilerini sürdürdü. 7 Tumen öldü ve yerine oğlu Kolo geçti. Kolo kendini Yixiji Han ilan etti ve Woye’deki Beilai Dağı’nda Shuzi’yi tekrar yendi. Ölümünden önce oğlu Shetu’yu terk etti ve yerine küçük kardeşi Sijin’i geçirdi; Sijin, Mugan Han oldu. 8 Yandu olarak da bilinen Sijin, alışılmadık bir görünüme sahipti; bir metreden fazla geniş bir yüzü, çok kırmızı bir teni ve cam gibi gözleri vardı. Şiddetli, cesur ve bilgiliydi ve fetihlere adanmıştı. Daha sonra birliklerini Deng Shuzi’ye saldırmak için yönlendirdi ve onu yendi. Shuzi, kalan kuvvetleriyle Batı Wei’ye kaçtı. Sijin daha sonra batıdaki Hephthalitleri yendi, doğudaki Khitanlar’a kaçtı ve kuzeydeki Qigu’yu ilhak ederek Büyük Çin Seddi’nin ötesindeki çeşitli devletleri boyunduruk altına aldı. Toprakları doğudaki Liaodong Yarımadası’ndan batıdaki Batı Denizi’ne kadar on bin li’lik bir mesafeye uzanıyordu; Güneydeki çölden Kuzey Denizi’ne kadar, beş altı bin li mesafedeki her yer ona aitti. Çin’e rakip oldu ve daha sonra Wei’ye katılarak Qi’ye saldırdı ve Bingzhou’ya ulaştı. 9 Gelenekleri: Saçlarını serbest bırakır, elbiselerini sol taraftan bağlar, yurtlarda ve keçe çadırlarda yaşar, su ve otla birlikte göç eder, hayvancılık ve avcılıkla uğraşırlardı. Et yer, süt ürünleri içer, kürk ve kaba giysiler giyerlerdi. Yaşlıları hor görür, güçlüleri değerli görür, utanmaz ve görgü kurallarına sahip değillerdi ve eski Xiongnu halkı gibiydiler. Hükümdar tahta ilk çıktığında, yakın maiyeti ve yüksek rütbeli memurları onu keçe bir hasır üzerinde taşıyarak her gün dokuz tur atarlardı. Her seferinde memurlar eğilir, eğildikten sonra da onu ata bindirirlerdi. Ölmesini engellemek için boynuna ipek bir bez sarılır, sonra bez çözülür ve hükümdara aceleyle, “Kaç yıl Han olabilirsiniz?” diye sorulurdu. Hükümdar, kafası karışık haldeyken kesin bir cevap veremiyordu. Memurları, onun cevaplarını saltanatının süresini doğrulamak için kullanıyordu. Yüksek rütbeli memurlar arasında Yabghu, ardından She, Teqin, Silifa, Tutunfa ve diğer alt kademe memurlar olmak üzere toplam yirmi sekiz rütbe bulunuyordu ve bunların hepsi kalıtsaldı. Silahlar arasında boynuz yaylar, ıslık çalan oklar, zırhlar, mızraklar, bıçaklar, kılıçlar ve pusu gibi süs eşyaları vardı. Sancaklarda altın kurt başları bulunuyordu. Muhafızlar onlara Fuli diyordu; bu da Xia dilinde kurt anlamına geliyordu. Onlar kurt olarak doğmuşlardı ve eski benliklerini asla unutmamışlardı. Binicilik ve okçulukta yetenekliydiler ve doğaları gereği acımasızdılar. Yazılı kayıtlar olmadığı için, asker, at ve çeşitli hayvan vergileri için toplanan vergiler, bir tür kanıt olarak balmumuyla mühürlenmiş altın bir ok ucuyla birlikte tahta jetonlar oyularak kaydediliyordu. Ay neredeyse sona erdiğinde, vergi toplama işlemleri baskınlara dönüştürülüyordu. Cezalar şöyleydi: İsyan edenler, cinayet işleyenler, zina edenler veya at çalanlar idam ediliyordu; zina edenler sakat bırakılıyor ve belden ikiye kesiliyordu; zina edenlere ağır para cezası veriliyor ve kızları evlendiriliyordu; kavgalarda başkalarını yaralayanlardan yaralanmanın şiddetine göre tazminat isteniyordu; göz yaralanması olanlara bir kız çocuğu veriliyor, eğer kız çocuğu yoksa karısının parası veriliyordu; kırık uzuvları olanlardan bir at isteniyordu; at ve diğer çeşitli eşyaları çalanlardan normal miktarın on katından fazla vergi alınıyordu. Ölüler bir çadıra yatırılıyor, oğulları, torunları ve akrabaları, hem erkek hem de kadın, her biri bir koyun ve bir at kesip çadırın önüne kurban olarak koyuyor, at üzerinde çadırın etrafında yedi kez dolanıyor, çadır kapısına gidiyor, ağlayarak, kan ve gözyaşları akarken yüzlerini bıçakla kesiyor ve bunu yedi kez tekrarlıyordu. Seçilen bir günde, ölenin atı ve eşyaları alınır, cesetle birlikte yakılır ve külleri uygun zamanda gömülmek üzere toplanır. İlkbahar ve yaz aylarında ölenler, otlar ve ağaçlar sararıp döküldüğünde; sonbahar ve kış aylarında ölenler ise çiçekler tam açtığında gömülür. Gömülme gününde, akrabalar bir anma töreni düzenler ve ölen kişi yeni ölmüş gibi “ata binme” ve “yüz kaşıma” gibi ritüeller gerçekleştirirler. Bir mezar dikilir ve ölenin görünümünü ve hayatta savaştığı savaşları resmeden bir ev inşa edilir. Öldürülen her kişi için, bazen yüzlerce hatta binlerce sayıda olmak üzere bir taş dikilir. Kurban edilen koyun ve atların başları da mezar taşına asılır. Bu günde, erkekler ve kadınlar en güzel kıyafetlerini giyer ve mezar alanında toplanırlar. Bir erkek bir kadına aşık olursa, evlilik teklifinde bulunması için birini gönderir ve genellikle ailesi buna itiraz etmez. Baba, ağabey, amca veya baba tarafından amca öldüğünde, daha yüksek statüdekiler hariç, oğlu, küçük kardeşi ve yeğeni üvey annesi, teyzesi veya baldızıyla evlenir. Aile sık sık yer değiştirir, ancak her birinin kendi belirlenmiş yeri vardır. Ke Zhi her zaman Dujin Dağı’nda, çadırı doğuya bakacak şekilde bulunur, çünkü burası güneşin doğduğu yerdir. Her yıl, soyluları atalarının mezar yerinde kurban sunmaya götürür. Ayrıca, Mayıs ortasında, gök tanrılarına tapınmak için diğerlerini toplar. Yudujin’in 500 li batısında, aniden yükselen, ot ve ağaçlardan yoksun, Bodeng Ningli adı verilen yüksek bir dağ vardır; Xia halkı buna Toprak Tanrısı der. Yazıları Hu halkının yazısına benzer, ancak takvimi bilmezler, sadece yeşil otları işaret olarak kullanırlar. Erkekler zar oynamaktan, kadınlar ise polo oynamaktan hoşlanırlar. Sarhoş olmak için at sütü içerler, şarkı söylerler ve birbirlerine seslenirler. Hayaletlere ve tanrılara saygı duyarlar, şamanlara inanırlar, savaşta ölmeyi değerli bulurlar ve hastalıktan ölmekten utanırlar; gelenekleri büyük ölçüde Xiongnu halkınınkilerle aynıdır. 10. Sijin kabilesi güçlendiğinde, Deng Şuzi ve diğerlerinin idamını talep etmek için elçiler gönderdiler. Zhou İmparatoru Wen, taleplerini kabul etti ve Şuzi de dahil olmak üzere üç bin adam tutuklanarak elçilere teslim edildi ve onlar da onları Qingmen Kapısı dışında idam ettiler. Üç yıl sonra, Sijinler Tuyuhunlara saldırdı ve onları yendi. Zhou İmparatoru Ming’in ikinci yılında, Sijinler haraç sunmak için elçiler gönderdi. 11. Baoding’in ilk yılında, yerel ürünlerden haraç sunmak için üç grup daha gönderdiler. O zamanlar Qi halkıyla savaş halindeydiler ve savaş arabaları sürekli hareket halindeydi, bu yüzden dış destek için Qi halkıyla ittifak kurdular. 12. Başlangıçta, İmparator Gong’un saltanatı sırasında, Sijinler Zhou İmparatoru Wen’e bir kadın sunmayı vaat ettiler, ancak İmparator Wen ölmeden önce anlaşma tamamlanmadı. Kısa süre sonra, Sijin İmparator Wu’ya başka bir kadın teklif etti, ancak evlilik kesinleşmeden önce Qi halkı da bir evlilik teklifi gönderdi. Cömert hediyelere açgözlülükle yaklaşan Sijin, sözünden dönmek üzereydi. Bu noktada, İmparator Wu, Liangzhou valisi Yang Jian ve Wu Dükü Wang Qing’i onlarla müzakere etmeleri için gönderen bir ferman yayınladı. Qing ve diğerleri geldiğinde, Sijin’e güven ve dürüstlüğün önemini açıkladılar; bunun üzerine Sijin, Qi elçileriyle olan evliliği bozdu ve evliliği kesinleştirdi. İmparator yine de ülke çapında bir doğu seferi istedi, bu nedenle Sui Dükü Yang Zhong’a 10.000 askerle Türklerle birlikte Qi’ye saldırması emrini veren bir ferman yayınlandı. Yang Zhong’un ordusu Xingling Dağları’nı geçti ve Hou Jin, onları karşılamak için 100.000 süvariyle geldi. Ertesi Ocak ayında, Jinyang’da Qi hükümdarına saldırdılar, ancak başarısız oldular. Hou Jin daha sonra askerlerinin geniş çaplı yağma yapmasına izin verdikten sonra geri döndü. Yang Zhong dönüşünde İmparator Wu’ya şöyle dedi: “Türklerin zırhları ve silahları kalitesiz, ödülleri ve cezaları hafif, çok liderleri var ama kanunları yok. Nasıl kontrol edilmesi zor olabilirler? Çünkü son zamanlarda elçiler, devletin gözüne girmek ve şahsen ödül teslim etmek umuduyla güçlerini yanlış bir şekilde iddia ettiler. Saray onların boş sözlerini kabul etti ve askerler onları görünce dehşete kapıldılar. Hileli ve güçlüler, ama gerçekte onlarla başa çıkmak kolay. Bence her iki elçi de idam edilmeli.” İmparator Wu bu tavsiyeyi kabul etmedi. O yıl Hou Jin yine haraç sunmak için elçiler gönderdi ve yine doğu seferi talep etti. Yang Zhong’un Woye’den birliklere liderlik etmesi emrini veren bir ferman yayınlandı ve Jin Dükü Hou Jin, karşılık vermek için Luoyang’a koştu. Ancak Hou Jin savaşta yenilgiye uğradı ve geri çekildi. Beşinci yılda, bir imparatorluk fermanı Chen Gongchun, Baş Vezir Yuwen Gui, Dük Shenwu Dou Yi ve Dük Nan’an Yang Jian’ı kadına eşlik etmekle görevlendirdi. Tianhe’nin ikinci yılında Junjin, haraç sunmak için tekrar elçiler gönderdi. 14 Chen Gongchun ve diğerleri geldiğinde, Junjin tekrar Qi’ye boyun eğdi. Hava aniden değişti ve Chun ve diğerlerinin geri dönmelerine izin verildi. Dördüncü yılda, haraç sunmak için tekrar elçiler gönderdiler. 15 Junjin’in ölümünden sonra, oğlu Daluobian’ı terk etti ve küçük kardeşini Han Tabo olarak atadı. Tabo, Shetu’yu doğuyu yöneten Han Erfu olarak; ve küçük kardeşi Rudan Han’ı batıyı yöneten Han Buli olarak atadı. Junjin’in zamanından beri, ülkesi zengin ve güçlü hale gelmiş, Orta Ovaları ele geçirme hırsına sahip olmuştu. Saray onlarla yıllık 100.000 top ipek ve brokar sağlayan bir barış antlaşması imzalamıştı. Başkentteki Türkler, binlerce kişi olmalarına rağmen, ipek kumaşlar giyip et yiyerek büyük bir nezaketle karşılandılar. Akınlarından korkan Qi halkı da hazinelerini boşaltarak onları destekledi. Hâlâ kibirli olan Tapa, takipçilerine, “Güneydeki iki oğlum bana sadık kaldığı sürece, endişelenecek neyim var?” diye talimat verdi. Yakalanıp Türk topraklarına götürülen Qi’li Huilin adlı bir keşiş, Tapa’ya, “Qi güçlü ve zengin, hepsi Buda’nın öğretileri sayesinde” dedi. Ardından sebep-sonuç prensiplerini açıkladı. Bunu duyan Tapa ona inandı, bir manastır inşa etti ve Qi’ye elçiler göndererek *Vimalakirti Sutra*, *Nirvana Sutra*, *Avatamsaka Sutra* ve *On Okumalı Vinaya*yı istedi. Tapa ayrıca şahsen oruç tuttu ve anakarada yeniden doğmadığına pişman olarak stupanın etrafında tavaf yaptı. Jian De döneminin ikinci yılında Tapa, at hediye etmek için elçiler gönderdi. Qi yıkıldıktan sonra, Dingzhou valisi ve Fanyang Prensi Gao Shaoyi, Mayi’den Qi’ye kaçtı. Tapa, Shaoyi’yi Qi İmparatoru olarak atadı, birliklerini topladı ve intikamını alacağını ilan etti. Xuan Zheng döneminin ilk yılının Nisan ayında Tapa, Youzhou’ya saldırdı. Devletin direği Liu Xiong direndi ancak yenildi ve öldürüldü. İmparator Wu, kuzey seferi için hazırlık yaparken altı orduya bizzat komuta etti, ancak imparator öldü ve ordu geri çekildi. O kış, Tabo tekrar sınıra baskın düzenledi, Jiuquan’ı kuşattı ve ayrılmadan önce büyük ölçüde yağmaladı. Da Xiang döneminin ilk yılında Tabo tekrar evlilik ittifakı istedi. İmparator, Zhao Kralı’na kızı Qianjin ile evlenmesini tavsiye etti ve Zhi Shaoyi’yi başkente gönderdi. Tabo reddetti ve Bingzhou’ya baskın düzenlemeye devam etti. İkinci yılda nihayet elçiler göndererek haraç sunmaya ve prensesi evlilik için karşılamaya çalıştı, ancak Shaoyi hâlâ alıkonulmuştu. İmparator daha sonra onu ikna etmesi için He Ruoyi’yi gönderdi ve sonunda Shaoyi gönderildi. Tabo hastalandı ve ölmek üzereydi. Oğlu Anluo’ya, “Baba ile oğul arasındaki ilişkiden daha yakın bir ilişki olmadığını duydum. Kardeşim oğluna yakın değil ve tahtı bana bıraktı. Ben öldükten sonra Daluobian’dan uzak durmalısın.” dedi. Ölümünden sonra ülke halkı Daluobian’ı kurmak istedi, ancak annesinin düşük statülü olması nedeniyle halk bunu kabul etmedi. Anluo gerçekten soyluydu ve Türkler ona her zaman saygı duymuştu. Son olarak Shetu geldi ve ülke halkına, “Anluo iktidara gelirse, kardeşlerimi ona hizmet etmeleri için yönlendireceğim; Daluobian iktidara gelirse, sınırı keskin kılıçlar ve mızraklarla savunacağım.” dedi. Shetu uzun boylu ve güçlüydü ve ülke halkı onu reddetmeye cesaret edemedi. Sonunda Anluo varis olarak belirlendi. 19. Da Luo’nun tahta çıkmasına izin verilmedi ve Anluo’ya karşı kin besleyerek sık sık adamlarını ona hakaret etmeleri için gönderdi. Anluo onu kontrol edemedi ve böylece krallığı Shetu’ya devretti. Krallık halkı kendi aralarında, “Dört Han’ın oğullarından Shetu en erdemli olanıdır” diyerek onu tahta kabul ettiler ve Dujin Dağı’nda ikamet eden Shaboluo olarak da bilinen Iligulushemoheshiboluo Han adını verdiler. Anluo teslim oldu ve Duluo Nehri’nde ikamet ederek kendini Üçüncü Han ilan etti. Da Luo daha sonra Shaboluo’ya, “Sen ve ben ikimiz de Hanların oğullarıyız, her birimiz babalarımızın yerini aldık. Şimdi sen son derece onurlusun, ben ise hiçbir konuma sahip değilim. Bunun sebebi nedir?” dedi. Shaboluo bundan rahatsız oldu ve kabilesinin başına geçmek üzere Abo Han’ı atadı. 20. Shaboluo cesurdu ve halkın desteğini kazandı; kuzeydeki barbarların hepsi ona boyun eğdi. Sui İmparatoru Wen tahta çıktığında, ona çok kötü davrandı ve bu da kuzeydeki barbarlar arasında büyük bir kızgınlığa neden oldu. O sırada Yingzhou valisi Gao Baoning isyan etti ve Shaboluo onunla güçlerini birleştirerek Linyu Kasabası’nı ele geçirdi. İmparator, buna hazırlık olarak sınır boyunca tahkimatlar inşa edilmesini ve Çin Seddi’nin güçlendirilmesini emretti. Shaboluo’nun karısı Zhou Prensesi Qianjin, atalarının tapınağının kaybından dolayı çok üzgündü. Bu nedenle, 400.000 okçuyla tüm ordusunu işgale gönderdi. İmparator, General Feng Yu’ya Yifubo’yu, Lanzhou’lu General Chi Lichong’a Youzhou’yu ve Daxi Changru’ya Zhoupan’ı tutmasını emretti, ancak hepsi düşman tarafından yenilgiye uğratıldı. Bunun üzerine İmparator, Muxia ve Shimen yollarından askerlerini göndererek Çin’i işgal etti ve Wuwei, Tianshui, Anding, Jincheng, Shangjun, Honghua ve Yan’an’daki tüm hayvanlar telef oldu. İmparator çok öfkelendi ve bir ferman yayınladı: “Geçmişte Zhou ve Qi, Çin’in çeşitli devletlerini bölen rakiplerdi. Türk barbarları her iki devletle de işbirliği yapmıştı. Zhou halkı, Qi ile ittifaklarının derinleşmesinden korkarak, Qi halkı ise Zhou ile güçlü bağlarından korkarak batıya doğru ilerledi. Her iki taraf da endişelerinin ağırlığını göz önünde bulundurarak uluslarının güvenliğini tehlikeye attı. Sadece her iki tarafta da güçlü bir düşman olduğu endişesi bir tarafta savunmaların azaltılması düşüncesine yol açmakla kalmıyor, aynı zamanda halkın kaynakları onların gidip gelmelerini desteklemek için tükeniyor ve hazinenin zenginliği çölde israf ediliyor. Çin toprakları gerçekten acı çekiyor.” Ben, tüm insanları koruma görevini Cennetten aldığım için, tebaamın emeğine acıdım ve geçmişteki suistimalleri ortadan kaldırdım. İsyan edenlerin ganimetleri iade edildi ve askerlerime dağıtıldı; yollarda mahsur kalanlara dinlenme imkanı verildi ve çiftçilik ve dokumacılığa odaklanmaları teşvik edildi. Kötü, aptal ve cahil olanlar, irademin gerçek anlamından habersiz olarak, büyük barış gününde, geçmişteki kibirden yararlanarak şimdiki kinlerini gidermek için Savaşan Devletler dönemindekiler gibi olacaklar. Son zamanlarda, tüm kaleleri yok edildi ve hepsi kuzey sınırına saldırdı. Uzaktaki birliklerim durduruldu ve ezildi; güneye ilerleyemeden kuzeye kaçmışlardı bile. 21 İmparator öfkelendi ve bir ferman yayınladı: “Geçmişte Zhou ve Qi, Çin’in çeşitli devletlerini bölen rakiplerdi. Türk barbarları da her iki devletle işbirliği yapmıştı. Zhou halkı doğuda Qi ile derinleşen ittifaktan endişeleniyordu; Qi halkı ise batıda Zhou ile güçlü bağlardan endişeleniyordu. Her biri kendi çıkarlarını gözetiyordu ve böylece ulusun güvenliği tehdit altına giriyordu. Sadece büyük bir düşman tehdidiyle karşı karşıya kalmakla kalmadılar, aynı zamanda bir taraftaki savunmaları da azaltmaya çalıştılar. Halklarının kaynaklarını kendi gidiş gelişlerini desteklemek için tükettiler ve hazinenin zenginliğini boşaltıp çölde çürümeye bıraktılar. Çin toprakları gerçekten harap olmuştu. Ben, halkımı yükseltmek için Cennetten gelen emri almış biri olarak, tebaamın çektiği zorluklara acıyorum ve bu geçmişteki suistimalleri ortadan kaldıracağım. Çalınan mallar askerlere iade edilecek; yollarda olanlar dinlenmelerine ve tarım ve dokumacılığa odaklanmalarına izin verilecek. Kötü ve aptal olanlar, daha derin bir gerçeğin farkında değiller…” Yani, büyük barış gününde, Savaşan Devletler döneminde yaptıkları gibi davranacaklar, geçmişteki kibirlerinden faydalanarak mevcut nefretleri yatıştıracaklar. Son zamanlarda, tüm kaleleri kuzey sınırını işgal etti ve uzak birliklerim hızlı ve kesin bir yenilgiyle karşılaştı. Güneye ilerleyemeden kuzeye kaçmışlardı bile.” 22 Dahası, Qu Shi’nin beş kabilesi var; kıdem için yarışan kardeşler, birbirlerinden şüphelenen babalar ve amcalar, zalim aileleri ve acımasız aile yasaları. Doğu Yi devletlerinin hepsi kişisel kinlerle dolu; Batı Rong reislerinin hepsi eski nefretler besliyor. Türklerin kuzeyinde, Qigu kabileleri dişlerini gıcırdatıyor, sürekli arkalarında pusu kuruyorlar. Da Tou, Jiuquan’a saldırdığında, Khotan, Pers ve Yida’nın üç krallığı hemen isyan etti; Shabo Lue, Zhoupan’a yaklaştı ve kendi kabilesinden Bo Gu ve Donghe Luoxun da isyan etti. Önceki yıllarda Lijicha, Goguryeo ve Mohe tarafından büyük bir yenilgiye uğratılmış, Shapi She ise Hezhi Han tarafından öldürülmüştü. Onlarla sınır komşusu olan herkes onları yok etmek istiyor ve kabileler artık saf insanlar değil. Binlerce, on binlerce tür, düşman ve yeminli düşman, kan ağlıyor ve yüreklerini dövüyor, derin bir keder ve kin besliyorlar. Yuvarlak başlı ve kare ayaklı, hepsi insan; burada bir tanesini bile bulmak beni derinden üzüyor. O topraklarda neredeyse on yıldır uğursuz işaretler ve şeytani olaylar yaşanıyor. Canavarlar insanlarla konuştu ve insanlar ilahi sözler söyleyerek krallıklarının yok olduğunu söylediler, ama sonra ortadan kayboldular. Her kış gök gürledi ve yere değen ateş tutuştu. Geçim kaynakları yalnızca su ve otlara bağlıydı. Geçen yıl, dört mevsim boyunca hiç yağmur veya kar yağmadı; Nehirler kurudu, çekirgeler ülkeyi harap etti, bitkiler ve ağaçlar yandı, insanlar ve hayvanlar açlıktan ve hastalıktan öldü—nüfusun yarısı, nüfusun yarısı yok oldu. Eski vatanları, çorak ve verimsiz, güneye, çöle göç etmek zorunda kaldı, zar zor hayatta kaldılar. Bu, onları Qi’nin baltasına, yaşayanların ve ölülerin birliğine sürükleyen Cennetin gazabıydı ve şimdi zaman geldi. 23 Bu nedenle, generaller seçildi, askerler eğitildi, erzak toplandı ve zırhlar bir araya getirildi. Dürüst adamlar ilham aldı ve güçlü adamlar haklı bir öfkeyle doldu, kralın başını almak ve Xiongnu reisini arkadan vurmak istediler. 24 Wang Hui’nin dediği gibi; bu, bir çıbanı vurmak gibidir—hangi düşman buna dayanabilir, hangi mesafe fethedilemez? Ancak eski imparatorluk başkenti Youdu’nun kuzeyinde, medeniyet tarafından terk edilmiş, ıssız ve uzak bir yerde bulunuyor. Orası yaşanmaz ve halkı öldürülemez. Savaşa veya denizlere yönelik uzak planlara gerek yok. Bu, tüm ülkeye ilan edilmiştir ki, herkes benim irademi bilsin. 25 Bu nedenle, Hejian Kralı Hong, Shangzhuguo Doulu Ji, Dou Rongding, Zuo Pushe Gao Jiong ve You Pushe Yu Qingze başkomutan olarak atandı ve onlara saldırmak için sınırdan çıktılar. Shabolue, iki Han olan Abo ve Tanhan’ı direnmeye yönlendirdi, ancak ikisi de yenildi ve kaçtı. O zamanlar barbarlar açlıktan kırılıyor ve yiyecek bulamıyorlardı, bu yüzden kemiklerini öğütüp yiyorlardı. Ayrıca birçok salgın hastalık vardı ve birçok insan öldü. 26 Daha sonra Shabolue, Abo’nun cesaretinden dolayı onu kıskandı. Abo’nun ilk dönüşünden yararlanarak kabilesine saldırdı, onları büyük bir yenilgiye uğrattı ve Abo’nun annesini öldürdü. Abo’nun gidecek yeri yoktu ve batıya, Datou Han’a kaçtı. Adı Dianjue olan Datou, Shabolue’nin kuzeniydi ve Batı Hanıydı. 27 Bundan sonra çok öfkelendi ve Abo’yu bir orduyla doğuya gönderdi. Kabilesinin 100.000 süvarisi ona katıldı ve ardından Shabolue’ye saldırdılar. Ayrıca Abo ile iyi ilişkiler içinde olan Tanhan adında bir Han da vardı. Shabolue, halkını yakaladı ve onu tahttan indirdi. Tanhan, Datou’ya kaçtı. Shabolue’nin küçük kardeşi Diqincha, ayrı bir kabileye önderlik ediyordu. Shabolue ile arası bozuldu ve halkını isyana sürükleyerek Abo’ya katıldı. Savaş devam etti ve her iki taraf da barış ve yardım istemek için başkente elçiler gönderdi, ancak imparator hiçbir talebi kabul etmedi. 28. Prenses Qianjin, kendisine oğul muamelesi yapılmasını talep etti ve İmparator Wen, Başkomutan Xu Pinghe’yi Shabolue’ye gönderdi. O sırada Bingzhou’da bulunan Jin Prensi Guang, durumdan yararlanmak istedi, ancak İmparator reddetti. Shabolue bir haberci göndererek şu mektubu iletti: “Chen yılının dokuzuncu ayının onuncu gününde, Göksel İmparator, Büyük Türk İmparatoru Iligulushemoheshiboluo, Büyük Sui İmparatoruna şöyle yazıyor: Majesteleri, mesajınızı aldım. İmparator gelinin babası, dolayısıyla kayınpederidir; bu da kızın kocası, dolayısıyla oğuldur. İki ülke farklı olsa da, sevgi aynıdır. Şimdi, bu yakın ilişki gelecek nesiller boyunca devam edecek. Gök şahittir ve bu asla bozulmayacak. Bu ülkedeki tüm koyunlar ve atlar İmparatorun hayvanlarıdır; oradaki tüm ipekler ve brokarlar buna aittir…” “Eşyalar. Birbirlerinden farklı değiller.” İmparator Wen bir mektupta şöyle cevap verdi: “Büyük Sui Hanedanlığı İmparatoru, Büyük Türk Hanı İliguluşemohe Şabolue’ye bir mektup gönderdi: Mektubu aldığımda, bize karşı büyük iyi niyetlerinizin olduğunu anladım. Şabolue’nin kayınpederi olduğunuz için, bugün Şabolue’yi oğlumdan farklı görmüyorum. Her zamanki elçilere ek olarak, kızı ve Şabolue’yi ziyaret etmesi için özel olarak Bakan Yu Qingze’yi gönderdim.” Şabolue, askerlerini ve hazinelerini sergiledi ve Qingze’nin karşısına oturdu. Hasta olduğunu ve kalkamadığını iddia ederek, “Amcamdan beri kimseye boyun eğmedim” dedi. Qingze onu azarladı ve açıkladı. Prenses Qianjin, Qingze’ye özel olarak, “Han bir kurt gibidir. Onunla kavga ederseniz, insanları ısırır” dedi. Changsun Sheng onu ikna etti ve başını eğerek imparatorluk fermanını aldı ve başına taktı. Daha sonra büyük bir utanç duydu ve astları bir araya gelip acı acı ağladılar. Qingze tekrar bağlılık yemini etmek için birini gönderdi ve Shabolue astlarına, “‘Teba’ derken neyi kastediyorsunuz?” diye sordu. Onlar da, “Sui Hanedanlığı’nın tebaasıyız, yine de kendinize köle diyorsunuz” diye cevap verdiler. Shabolue, “Büyük Sui İmparatoru’nun kölesi olmak, Bayındırlık Bakanı’nın gücü sayesindedir” dedi. Qingze’ye bin at hediye etti ve ona küçük kız kardeşini eş olarak verdi.29. Bu sırada Shabolue, Datou tarafından kuşatılmıştı ve doğudaki Khitanlardan korkuyordu. Yardım istemek için bir elçi gönderdi ve kabilesini Gobi Çölü’nün güneyine götürüp Baidao Nehri bölgesine yerleşmelerini istedi. İmparatorluk fermanı isteğini kabul etti. Jin Prensi Guang ona yardım etmek için birlikler gönderdi, ona giysi ve yiyecek sağladı ve ona arabalar, kostümler ve müzik aletleri verdi. Shabolue daha sonra batıdaki Abo’ya saldırdı, onu yenerek esir aldı. Bu sırada Aba kabilesi durumdan faydalanarak Abo’nun eşlerini ve çocuklarını yağmaladı. Hükümet ordusu Aba’ya saldırdı, onları yenilgiye uğrattı ve ganimetleri Shabolue’ye verdi. 30.Shabolue çok sevindi ve Gobi Çölü’nü sınır olarak kullanarak bir antlaşma imzaladı. Anıtta şu ifadeler yer almaktadır: “Büyük Türk Kağanlığı Hanı Majesteleri Şetu, İliguluşeşishilomohe bildirir: Büyük Elçi ve Personel Bakanlığı’nın Sayın Yardımcısı Yu Qingze geldi. İmparatorluk fermanını ve peygamberane mesajını saygıyla kabul ediyorum. Türklerin giderek artan zarafeti ve güvenilirliğinden derinden etkilendim ve bunun için minnettarlığımı tam olarak ifade edemiyorum. Türk Kağanlığı’nın kuruluşundan bu yana, elli yılı aşkın bir süredir çöller üzerindeki egemenliğimizi sürdürdük. Topraklarımız on bin li’den fazla bir alanı kapsıyor ve ordumuz yüz milyonlarca kişiden oluşuyor. Barbarları alt etmek ve Çinlilerle rekabet etmek için sürekli çabaladık ve barbarlar arasında büyüklüğümüze kimse rakip olamaz. 31Son zamanlarda hava ılıman ve kar yağışı düzenli oldu, bu da Çin’de büyük bir bilgenin yükseleceğine inanmama neden oldu. Büyük Sui İmparatoru’nun gerçek İmparator olduğuna ve birliklerimizi engellemeye nasıl cüret edebileceğine saygıyla inanıyorum.” Stratejik konumumuzdan faydalanıp unvanı gasp mı edecekler? Şimdi, saf geleneklerden etkilendim ve doğru yola dönmeye karar verdim. Dağlar ve nehirlerin uzak olduğu Wei başkentine doğru güneye baksam da, kuzeye yönelmenin ritüellerini ihmal etmeyeceğim. Oğullarımı saraya göndereceğim ve her yıl kutsal atlardan oluşan haraç sunacağım, sabah ve akşam onlara saygıyla hizmet edeceğim ve görevlerimi en büyük özveriyle yerine getireceğim. Yedinci oğlum Kuhezhen’i ve diğerlerini bu anıtı sunmak üzere saygıyla gönderiyorum.” İmparator Wen bir ferman yayınlayarak şunları söyledi: “Shabolue daha önce bizimle barış yapmış olsa da, hala iki ayrı devlettik. Şimdi yönetici ve tebaa olduğumuza göre, biriz. Ata tapınaklarına ve banliyölere bu durumu ciddiyetle bildirmeleri için yetkililere emir verdim ve bu, herkesin bilmesi için ülke genelinde yayılmalıdır.” O zamandan itibaren, tüm imparatorluk fermanlarında ve cevaplarında, Shabolue’nin adı diğerlerinden ayırt edilmek üzere anılmadı. Eşi Kehe Dunzhou Prensesi Qianjin’e Yang soyadı verildi, imparatorluk kayıtlarına geçirildi ve adı Prenses Dayi olarak değiştirildi. İmparator Wen, Kuhezhen’i Devletin Sütunu olarak atadı, ona Anguo Dükü unvanını verdi, iç sarayda bir ziyafet düzenledi ve onu İmparatoriçe ile tanıştırarak büyük ödüller verdi. Shabolue çok sevindi. O günden itibaren, her yıl aralıksız olarak haraçlar sunuldu. Yedinci yılın ilk ayında Shabolue, oğlunu haraç sunması için gönderdi. Ardından Heng ve Dai arasında avlanma izni istedi ve bu izin imparatorluk kararnamesiyle verildi; kendisine şarap ve yiyecek sunmak üzere bir elçi gönderildi. Shabolue, hediyeleri almak için kabilesini iki kez eğilmeye yönlendirdi. Bir gün Shabolue, şahsen on sekiz geyik öldürdü ve kuyruklarını ve dillerini haraç olarak sundu. Zihe Kasabasına döndüğünde kampı yakıldı. Shabolue bundan tiksindi ve bir aydan biraz fazla bir süre sonra öldü. İmparator, yas nedeniyle üç günlüğüne saray faaliyetlerini askıya aldı, taziye ve kurban sunmak üzere Baş Tören Ustası’nı gönderdi ve beş bin top ipek kumaşı hediye olarak sundu. 34. Başlangıçta, Şetu, oğlu Yongyul’un zayıflığını göz önünde bulundurarak, küçük kardeşi Yegu Çuluhou’yu veliaht olarak atama emri verdi. Yongyul, Çuluhou’yu karşılamak ve onu tahta geçirmek amacıyla bir elçi gönderdi, ancak Çuluhou, “Mukan Han zamanından beri Türklerimiz sık sık büyük kardeşlerinin yerine küçük kardeşlerini geçirerek, gayrimeşru olanlardan tahtı gasp ediyor, atalarımızın yasalarını çiğniyor ve birbirlerine saygı göstermiyorlar. Tahta sen geçmelisin; sana boyun eğmekten çekinmeyeceğim.” dedi. Bunun üzerine Yongyul, Çuluhou’ya başka bir elçi göndererek, “Amcam ve babam aynı kökten ve bedendendir; ben bir dalım. Ben, efendi olarak, kökü nasıl dala benzetebilirim? Lütfen şüphe etmeyin.” dedi. Beş altı tur görüşmeden sonra, Çuluhou sonunda Yegu olarak tahta geçti. Durumunu açıklayan bir dilekçe sunmak üzere bir elçi gönderdi ve imparator ona davul, trompet ve sancaklar verdi. Chuluohou’nun uzun bir çenesi ve kambur bir sırtı, berrak ve parlak gözleri vardı; hem cesur hem de becerikliydi. Sui hanedanının verdiği davul ve sancakları kullanarak Apo’ya karşı batıya bir sefer düzenledi. Düşman, Sui ordusundan yardım aldıklarına inanarak birçok kişi teslim oldu ve Apo esir alındı. Ardından, Apo’nun hayatı veya ölümü için yalvaran bir dilekçe sundu. Uzun tartışmalardan sonra, Sol Bakan Gao Jiong, “Kardeş katli öğretilere zehirdir; onlara merhamet göstermek için onları bağışlamalıyız” dedi. İmparator, “Güzel” dedi. Jiong daha sonra bir kadeh uzatarak, “Sarı İmparator zamanından beri Xiongnu halkı sık sık sınırlara tehdit oluşturmuştur. Şimdi, kuzey denizine kadar uzanan bölgede hepsi tebaamız; bu eşi benzeri görülmemiş bir olay. Onlara uzun ömür dilemek için iki kez eğilmeye cesaret ediyorum” dedi. 35.  Daha sonra Chuluohou batıya bir sefere çıktı ve bir ok yarası sonucu öldü. Halkı, Jiejiashiduonadulan Han olan Yongyul’u liderleri olarak selamladı. 36 Yongyul, başkente bir elçi göndererek ona üç bin top ipek hediye etti ve her yıl haraç ödemek için elçiler gönderdi. O sırada Yang Qin adında bir kaçak, Pengguo Dükü Liu Chang’ın Yuwen klanıyla bir isyan planladığı iddiasıyla Türk topraklarına kaçtı ve Prenses Dayi’ye sınıra asker göndermesini emretti. Dulan, Qin’i tutukladı ve bunu imparatora bobu ve balık tutkalı haraçlarıyla birlikte bildirdi. 37 Küçük kardeşi Qinyu, Dulan’ın korktuğu ve saldırdığı güçlü bir kabile kurdu ve savaşta başını kesti. O yıl, küçük kardeşi Rudan Teqin, Khotan’dan bir yeşim asa sunmak üzere gönderildi ve imparator Rudan’ı Devlet Sütunu ve Kang Dükü olarak atadı. Ertesi yıl, Türk kabilelerinin reisleri 10.000 at, 20.000 koyun, 500 deve ve 500 sığır sunmak üzere elçiler gönderdi. Kısa süre sonra, Çin ile ticaret yapmak için sınır boyunca bir pazar yeri kurulmasını talep ettiler ve bu talep imparatorluk kararnamesiyle kabul edildi. 38. Chen’in fethinden sonra imparator, Prenses Dayi’ye Chen Şubao’yu tasvir eden bir paravan hediye etti. Prenses her zaman kin besliyordu, bu yüzden ekrana Chen’in düşüşünü anlatan ve duygularını ifade eden bir şiir yazdı: “Refah ve çöküş sabah ve akşam gibidir, dünya su mercimeği gibidir, şan şöhreti korumak zordur, göletler ve teraslar sonunda yerle bir olur. Şimdi zenginlik ve şeref nerede? Boş işler resimlerde resmedilir. İçki içmenin keyfi yok, müzik çalmanın sesi yok. Ben aslen kraliyet prensiydim, barbar sarayına sürüklendim, bir günde yükseliş ve düşüşe tanık oldum, kalbim birdenbire karmaşayla doldu. Bu her zaman böyle olmuştur, bunu dile getiren tek ben değilim. Sadece ‘Zhaojun’un Şarkısı’ uzakta evlenmenin aşkını özellikle hüzünlü bir şekilde anlatıyor.” İmparator bunu duydu ve hoşuna gitmedi, bu yüzden ona verilen hediyeler daha da az cömert hale geldi. Prenses, Batı Türklerinden Nili Han ile yeniden ittifak kurdu, bu da imparatorun isyana yol açacağından korktuğu için onu ortadan kaldırmayı planladı. Ancak prensesin, maiyetindekilerden biriyle ilişkisi olduğu ortaya çıktı ve bu ilişki açığa çıktı. Bunun üzerine prensesin görevden alınması için bir ferman çıkarıldı. Dulan’ın bu emre uymayacağından korkan imparator, onu baştan çıkarmak için Qizhang Gong Niu Hong’u dört güzel cariye ile birlikte gönderdi. O sırada Shabolue’nin oğlu Rangan, Tuli Han olarak bilinen kişi, kuzeyde ikamet ediyordu ve evlilik teklifinde bulunmak için elçiler gönderdi. İmparator, Pei Ju’ya “Evlilik ancak Prenses Dayi öldürülürse kabul edilecektir” demesini emretti. Tuli kabul etti ve prensese tekrar iftira attı. Bunun üzerine Dulan öfkelenerek prensesi çadırında öldürdü. 39. Dulan, Tuli Han’a kin besliyordu ve birkaç kez savaştılar. İmparator onları barıştırdı ve her iki taraf da birliklerini geri çekti. On yedinci yılda Tuli, kızını getirmek için bir elçi gönderdi. İmparator onu İmparatorluk Sarayı Dairesi’ne yerleştirdi, ona Altı Ayin’i öğretti ve imparatorluk ailesinden bir üye olan Prenses Anyi ile evlendirdi. İmparator, Kuzey Barbarları arasında fitne çıkarmak istediği için onlara büyük bir nezaketle davrandı ve sırasıyla Niu Hong, Su Wei ve Huli Xiaoqing’i elçi olarak gönderdi. Türkler toplamda 370 kez saraya elçi gönderdi. Tuli aslen kuzeyde yaşıyordu, ancak bir prensesle evlenmesi nedeniyle güneye, Dujin’in eski kentine taşındı ve cömert hediyeler aldı. Yongyullu çok öfkelendi ve “Ben Büyük Han’ım, ama Rangan kadar iyi değilim!” dedi. Sonuç olarak, haraç kesildi ve sınır için sık sık bir tehdit haline geldi. 40. On sekizinci yılda İmparator, Shu Prensi Xiu’ya Lingzhou yoluyla onlara saldırmasını emretti. Ertesi yıl, İmparator yine Han Prensi Liang’ı başkomutan olarak görevlendirdi; Sol Bakan Gao Jiong, General Wang Cha ve Büyük General Zhao Zhongqing’i Shuozhou’dan, Sağ Bakan Yang Su, Büyük General Li Che ve Han Sengshou’yu Lingzhou’dan ve Büyük General Yan Rong’u Youzhou’dan onlara saldırmak üzere gönderdi. Yong Yulu ve Dianjue, Ran Gan’a saldırmak için birlikler topladı, tüm kardeşlerini ve çocuklarını öldürdü ve ardından nehri geçerek Weizhou’ya gittiler. Ran Gan, geceleyin beş süvari ve Sui elçisi Changsun Sheng ile başkente döndü. İmparator, Ran Gan ve Yong Yulu’nun elçisi Tou Teqin’i tartışmaya çağırdı. Ran Gan açık sözlü konuştu ve İmparator ona cömert davrandı. Yong Yulu’nun kardeşi Dusu Liu, karısını ve çocuklarını terk ederek Tuli ile birlikte başkente döndü. İmparator onu övdü ve Ran Gan ile Dusu Liu’ya zar atmalarını emretti, yavaş yavaş onların gönlünü kazanmak için onlara hazineler verdi. Haziran ayında Gao Jiong ve Yang Su, Dianjue’ye saldırdı ve onu büyük bir yenilgiye uğrattı. Ran Gan, Çincede “bilge ve güçlü” anlamına gelen Yilizhendou Qiren Han olarak atandı. Qiren, minnettarlığını ifade etmek için bir dilekçe sundu. İmparator, Shuozhou’da ikamet etmek için Dali şehrini inşa ettirdi. O sırada Prenses Anyi öldü ve imparator onu imparatorluk ailesinin bir üyesi olan Prenses Yicheng ile evlendirdi. Birçok kabile başkente geri döndü. Yong Yulu onlara tekrar saldırdı ve imparator tekrar sınıra girmelerini emretti. Yong Yulu yağmalamaya devam etti, bu yüzden Xia ve Sheng vilayetleri arasındaki Henan’a taşındılar ve burada yüzlerce mil boyunca doğudan batıya nehre uzanan hendekler kazmak için işçiler gönderdiler; bu hendekler Qi halkı için otlak haline geldi. 41 Sonra imparator, Lingzhou’dan Yue Dükü Yang Su’yu gönderdi; Qingzhou’dan ordunun komutanı general Han Sengshou; Yanzhou’dan Taiping Dükü Shi Wansui; ve Hezhou’dan general Yao Bian, Dulan’a saldırmak üzere görevlendirildi. Ordu sınırı geçmeden önce Dulan kendi adamları tarafından öldürüldü ve Datou kendini Buga Han ilan ederek ülkesini kaosa sürükledi. İmparator, Shuozhou’dan Taiping Dükü Shi Wansui’yi ona saldırması için gönderdi, ancak Dajin Dağı’nda Datou ile karşılaştılar ve düşman savaşmadan kaçtı. Kısa süre sonra imparator, oğlu Houlifa’yı çölün doğusundan Qi halkına saldırması için gönderdi, ancak imparator yine Qi halkına önemli yolları savunmaları için yardım etmek üzere birlikler gönderdi ve Houlifa çöle geri çekildi. Qi halkı, şükranlarını sunmak üzere bir bildiri yayınladı ve şöyle dedi: “Büyük Sui İmparatoru, Han’ın şefkati ve ilgisiyle halka lütuf bahşetmiştir ve halk gönülden boyun eğmiştir. Kimisi güneye, Çin Seddi’ne doğru yürürken, kimisi de Beyaz Yol boyunca yerleşmiştir. 42 Kurumuş ağaçların yeni dallar ve yapraklar çıkarması, kurumuş kemiklerin yeni et yetiştirmesi gibi, binlerce nesil boyunca sonsuza dek Büyük Sui’nin koyunları ve atları olacaklardır.” 43 Renshou’nun ilk yılında, Daizhou valisi Han Hong, Heng’an’da düşman tarafından yenilgiye uğratıldı. Yang Su, Yunzhou Yol Ordusu’nun Baş Mareşali olarak atandı ve Qi halkını kuzey seferine götürdü. Başlangıçta Qi halkına boyun eğmiş olan Huxue ve diğer klanlar bu sırada isyan etti. Su’nun Hebei’deki ordusu, nehrin güneyinden geçen Türk lideri Awusi Lisijin ve diğerleriyle karşılaştı ve Qi halkının erkeklerini, kadınlarını ve hayvanlarını yağmaladı. Su, Baş General Liang Mo ile birlikte onları takip etti, lideri kesin bir şekilde yenerek tüm halkı ve hayvanları Qi halkına geri getirdi. Su ayrıca Devlet Sütunu Zhang Dinghe ve Baş General Liu Sheng’i başka bir yoldan onları durdurmak için gönderdi ve geri dönmeden önce daha birçok kişiyi esir aldı. Ordu nehri geçtikten sonra, isyancılar Qi halkının kabilelerini tekrar yağmaladı. Su, generali Fan Gui’yi Kujie Vadisi’nin güneydoğusunda onları tekrar yenmek için yönlendirdi. 44. Aynı yıl, Nili Han ve Yabghu Tiele tarafından yenilgiye uğratıldı ve Bujiaxun da kaosa sürüklendi. Xi, Xue ve diğer beş kabile iç bölgelere göç etti ve Bujiaxun Tuyuhun’a kaçtı. Qi halkı daha sonra kendi nüfusunu oluşturdu ve haraç ödemek için elçiler gönderdi. 45. Daye döneminin üçüncü yılında İmparator Yang Yulin’i ziyaret etti. Qi halkı ve Prenses Yicheng imparatorluk sarayına gelerek üç bin at hediye etti. İmparator çok memnun oldu ve onlara on üç bin top ipek hediye etti. Qi Ren ve Prenses Yicheng şu ifadeyi içeren bir dilekçe sundular: “Geçmişte, Kutsal İmparator Moyuan Han hayattayken bana acıdı ve bana Prenses Anyi’yi bahşetti. Ben, Zhongmo, Kutsal İmparator Moyuan tarafından büyütüldüm ve yetiştirildim. Kardeşlerim, kıskançlık ve kin yüzünden beni öldürmek için komplo kurdular. O zamanlar gidecek hiçbir yerim yoktu; yukarı baktığımda sadece gökyüzünü, aşağı baktığımda sadece yeryüzünü görüyordum. Kutsal İmparator Moyuan’ın sözlerini gerçekten hatırladım ve kendimi yere attım. Kutsal İmparator Moyuan beni gördü ve hayatıma çok acıdı, beni eskisinden daha iyi yetiştirdi ve Büyük Han olarak tahta geçirdi. Ölenler hariç Türk halkı bir araya geldi ve sıradan halk oldu.” 46 Majesteleri şimdi bir zamanlar bilge imparator olan siz, ülkenin her köşesine hükmediyor, tebaanızın ve Türk halkının ihtiyaçlarını en ufak bir eksiklik olmadan karşılıyorsunuz. Majesteleri, tebaasına duyduğu şefkatten dolayı, büyük bir ulusun örneğini izleyerek, Han Çinlilerinin kıyafetlerini ve geleneklerini benimsemeyi rica ediyor. İmparator bunu emretti ve bakanlar bunun yapılmasını istedi, ancak İmparator bunu kabul edilemez buldu. Ardından bir ferman yayınladı: “Bilge bir hükümdar insanlara geleneklerini değiştirmeye çalışmamalarını öğretir, neden onların elbiselerini değiştirip uzun püsküllerle bağlamaları gerekiyor?” Daha sonra Qi halkına bir mektup yazarak, kuzey çöllerinin henüz sakinleşmediğini ve savaşların hala devam ettiğini; evlatlık görevlerini yerine getirdikleri sürece kıyafetlerini değiştirmelerine gerek olmadığını belirtti. İmparator, kanuna uygun olarak, bin kişilik büyük bir ziyafet düzenledi, Qi halkını ve kabile reislerini, toplamda üç bin beş yüz kişiyi ağırladı ve onlara iki bin top ipek hediye etti, diğerleri de farklı miktarlarda hediye aldı. Ayrıca, onları öven ve onurlandıran bir ferman yayınlayarak onlara arabalar, atlar, davullar, sancaklar verdi ve adları anılmadan eğilmelerine izin vererek onları prenslerin ve kralların üstüne yerleştirdi. İmparator bizzat Yunzhong’u gezdi, Jin Nehri boyunca doğuya, ardından da kuzeye, Qi halkının ikametgahına gitti. Qi halkı, büyük bir saygıyla diz çökerek onlara uzun ömür dilemek için kadeh kaldırdı. İmparator çok sevindi ve bir şiir yazdı: “Geyik geçidinin sancakları çekildi, imparatorluk arabası ejderha sarayına döndü, keçe çadırlar rüzgârda yükseldi, yurtlar güneşe açıldı. Huhan sert bir bakışla geldi, Tuqi ardı ardına geldi, örgülü et tuttular ve Wei Ren bir şarap kadehi sundu. Bu, Xiongnu’nun platformuna boşuna çıkan Han İmparatoru ile nasıl kıyaslanabilir?” İmparator, Qiren ve Zhujun’a her birine altın birer küpün yanı sıra giysi, yatak takımı ve ipek kumaşlar verdi; Teqin rütbesinin altındakilere farklı hediyeler verildi. 48. Daha önce Goryeo, Qiren ile gizlice iletişim kurmuştu ve Qiren de aralarındaki dış ilişkileri gizlemeye cesaret edememişti. O gün, Goryeo elçisini saraya getirdi. İmparator, Niu Hong’a fermanı iletmesini emretti ve şöyle dedi: “Ülkeye olan samimi bağlılığı nedeniyle Qiren’e şahsen geldim. Gelecek yıl Zhuojun’a gideceğim. Döndüğünüzde, Goryeo hükümdarına en kısa sürede saraya gelmesini söyleyin.” Elçi çok korkmuştu. Qiren daha sonra imparatorla birlikte sınır bölgesine, Dingxiang’a gitti ve imparator ona vasal devletine dönmesini emretti. Ertesi yıl, Doğu Başkentinde saygılarını sundu ve imparator ona daha da büyük hediyeler verdi. O yıl hastalıktan öldü ve imparator onun şerefine üç günlüğüne sarayı tatil etti. 49. Oğlu Tuji, onun yerine geçerek Shibi Han oldu. Bir prensesle evlenmek için dilekçe verdi, ancak imparator bunun geleneklere göre yapılması gerektiğine karar verdi. On birinci yılda, Doğu Başkenti’ndeki saraya geldi. 50. O yıl, imparator yaz sıcağından kaçmak için Fenyang Sarayı’na gitti. Ağustos ayında, Shibi kabilelerini Yanmen’deki imparatoru kuşatmak için işgal etti. Takviyeler gelir gelmez Shibi geri çekildi. Sonuç olarak, haraç kesildi. Ertesi yıl, tekrar Mayi’yi işgal etti, ancak imparator Tang Dükü tarafından yenilgiye uğratıldı ve geri püskürtüldü. Sui Hanedanlığı’nın sonundaki kaos sırasında, sayısız Çinli Hanlığa boyun eğdi ve bu da Hanlığın büyük bir güç kazanmasına yol açtı. İmparatoriçe Xiao memnuniyetle karşılandı ve Dingxiang’a yerleştirildi. Xue Ju, Dou Jiande, Wang Shichong, Liu Wuzhou, Liang Shidu, Li Gui, Gao Kaidao ve diğerleri, unvanları gasp etseler de, Hanlığı tebaaları olarak kabul ettiler ve Han unvanını aldılar. Elçiler gidip geldiler, yolculukları insanlarla doluydu. 51.Batı Türklerine Mukan Han’ın oğlu Daluobian önderlik ediyordu. Shabo ile aralarında küçük bir çatışma yaşandı ve bu da onların ikiye bölünmesine yol açarak giderek güçlenmelerini sağladı. Doğuda Dujin’e direndiler ve batıda Kucha’ya ulaştılar; Tiele, Yiwu ve çeşitli Batı Bölgeleri kabileleri onlara boyun eğdi. Daluobian, Chuluohou tarafından ele geçirildi ve devleti Yangsu Teqin’in oğlu Nili Han tarafından kuruldu. Nili öldü ve yerine oğlu Daman geçti, Nijue Chuluo Han olarak biliniyordu. Annesi Xiang aslen Çinliydi. Daman’ı doğurduktan ve Nili öldükten sonra Xiang, kardeşi Poshi Teqin ile evlendi. Kaihuang döneminin sonunda Poshi ve Xiangshi saraya gittiler, ancak Datou’nun isyanıyla karşılaştılar ve başkentte kaldılar, genellikle Honglu Tapınağı’nda konakladılar. Chuluo Han’ın sabit bir ikametgahı yoktu, çoğunlukla eski Wusun topraklarında ikamet ediyordu. Her biri kendi bölgelerini yöneten iki küçük Han kuruldu: biri Shiguo’nun kuzeyinde, çeşitli Hu devletlerini kontrol etmek için; Kucha’nın kuzeyinde, Yingsuo adlı bir yerde de bir meclis vardı. Yetkililer arasında devlet işlerini görüşen Sifa ve Yan Hongda bulunuyordu; geri kalanlar Doğu Krallığı’ndakilerle aynıydı. Her Mayıs ve Ağustos ayında tanrılara tapınmak için toplanıyorlar ve her yıl atalarının yaşadığı mağaralara kurban sunmak için yüksek rütbeli yetkililer gönderiyorlardı. 52.Daye döneminin başında, Chuluo Han’ın yönetimi zalimceydi ve krallığı sık sık isyan ederek Tiele’ye defalarca saldırdı ve Tiele’nin elinde büyük bir yenilgiye uğradı. O sırada, Sarı Kapı Muhafızı Pei Ju, Batı Bölgelerine seyahat ederken Dunhuang’daydı. Krallığındaki isyanı duyup Chuluo’nun annesini özlediğini bilen Pei Ju, bunu imparatora bildirdi. İmparator Yang, onu teselli etmek için Saray Muhafızı Cui Junsu’yu bir mektupla gönderdi. Chuluo çok kibirliydi ve fermanı aldıktan sonra ayağa kalkmayı reddetti. Jun Su, Chuluo’ya şöyle dedi: “Türkler aslında tek bir ülkeydi, ancak ikiye bölündüler ve her biri birbirinin amansız düşmanı oldu. Her yıl savaştılar ve on yıl sonra hiçbiri diğerini yok edemedi. Qi halkı ve Chuluo Krallığı’nın eşit güçte olduğu açıktır. Şimdi Qi halkı, yaklaşık bir milyonluk bir orduyla kabilelerini topladı ve büyük bir samimiyetle İmparator’a teslim oldu. Neden? Çünkü Han’a derinden kin besliyorlar ama onu tek başlarına kontrol edemiyorlar. Bu nedenle, Han birliklerini ödünç almak için İmparator’a alçakgönüllülükle teslim oldular ve iki büyük gücü birleştirerek Han’ı yok etmeyi amaçladılar. Tüm yetkililer ve halk izin istedi ve İmparator da itiraz etmedi. Ordu yakında yola çıkacak. Ancak Han’ın annesi Xiang aslen Çinliydi ve başkente geri döndü…” İmparator’un fermanını konukevinde duyan Xiang, Han’ın ölümünden korkarak gece gündüz sarayı korudu ve acı acı ağladı. İmparator, onun durumundan etkilenerek planından vazgeçti. Leydi Xiang daha sonra özür dileyerek yere kapandı ve Han’ı çağırmak için bir elçi gönderilmesini istedi, İmparator’a boyun eğmesini emretti ve ona bir hizmetçi gibi davranarak özel muamele yapılmasını istedi. İmparator isteğini kabul etti ve bir elçi gönderdi. “Eğer Han fermanı kabul eder ve vasal olursa, ülke sonsuza dek barış içinde olacak ve annem uzun bir ömür yaşayacak; aksi takdirde, Leydi Xiang İmparator’u aldatmakla suçlanacak ve kesinlikle idam edilecek, başı Xiongnu sarayına gönderilecek. Sui ordusunu ve kuzey barbarlarını seferber edip Han’a iki taraftan saldıracağız; ölümü yakında olacak! 53 Neden iki kez yere kapanmaktan, annemizin emrini yerine getirmekten ve tek bir boyun eğme sözünden bile cimri davranarak Xiongnu krallığını kaybetmekten çekinelim?” Bunu duyan Chuluo aniden ayağa kalktı, ağladı, iki kez yere kapandı ve fermanı almak için diz çöktü. 54. Jun Su daha sonra Chu Luo’ya şöyle dedi: “Qi halkı imparatora boyun eğdi ve merhum imparator onları övdü ve cömertçe ödüllendirdi; bu da onların askeri gücüne ve ulusal zenginliğine yol açtı. Şimdi Han boyun eğdiğine göre, onların gözüne girmeye çalışıyor. Bu nedenle, imparatorla derin bir ilişki kurmalı ve samimiyetimizi göstermeliyiz. Uzakta olduğumuz ve henüz saygı duruşunda bulunamadığımız için, tebaa olarak sadakatimizi göstermek için hayırlı bir hizmette bulunmalıyız.” Chu Luo sordu: “Nasıl yani?” Jun Su şöyle dedi: “Tuyuhunlar, Qi halkının en küçük oğlu Mohe Dushe’nin anne tarafından ailesidir.” 55. Bugün İmparator, Prenses Yicheng’i Qi halkıyla evlendirdi, ancak İmparatorun gücünden korkan Qi halkı onlarla bağlarını kopardı. Hanlara karşı kin besleyen Tuyuhunlar da haraç ödeme görevlerini ihmal ettiler. Han onların idamını isterse, İmparator kesinlikle bunu yapacaktır. Hanlar içeriden, Hanlar dışarıdan saldıracak; yenilgileri kesindir. “O zaman, hiçbir engel olmadan saraya girebilir ve yaşlı annenizi görebilirsiniz—bu harika olmaz mıydı?” Chuluo çok sevindi ve hemen haraç ödemek için elçiler gönderdi. 56. Altıncı yılda, İmparator dört av mevsimine hazırlanırken, İmparatorluk Sansürcüsü Wei Jie’yi Chuluo’yu çağırması ve İmparatorun arabasını Büyük Douba Vadisi’nde karşılaması için görevlendirdi. Chuluo halkı reddetti ve Chuluo, başka nedenler öne sürerek elçiden özür diledi. İmparator çok öfkelendi ama hiçbir şey yapamadı. Tam o sırada, reisleri Shekui evlilik teklifinde bulunmak için bir elçi gönderdi. Pei Ju şöyle bildirdi: “Chuluo haraç ödemez, yalnızca gücüne güvenir. Onları bir planla zayıflatmayı, krallıklarını bölmeyi ve böylece kontrol etmeyi kolaylaştırmayı öneriyorum. Shekui, Duliu’nun oğlu ve Datou’nun torunudur ve ailesi nesillerdir batıya hükmeden Hanlardır.” Şimdi duyduğuma göre görevini kaybetmiş ve Chuluo’ya bağlı hale gelmiş, bu yüzden yardım istemek için bir elçi göndermiş. “Elçisine büyük bir nezaketle davranmak ve onu Büyük Han olarak atamak istiyorum, böylece Türk kuvvetleri bölünecek ve ikisi de bizi takip edecek.” İmparator, “Sözleriniz doğru.” dedi. 57 Bunun üzerine, sabah ve akşam sarayı ziyaret eden ve ona ince bir şekilde talimat veren Pei Ju’yu gönderdi. İmparator, elçiyi Renfeng Salonu’na çağırdı, Chuluo’nun itaatsizliğinden bahsetti, Shekui’nin iyi niyetli olduğunu iddia etti ve onu Büyük Han olarak atayacağını, Chuluo’yu öldürmek için asker göndermesini emretti ve ancak o zaman evliliğin ayarlanacağını söyledi. Şeftali bambusundan yapılmış beyaz tüylü bir ok alıp Shekui’ye verdi ve “Bu mesele bir ok kadar hızlı bir şekilde halledilmeli.” dedi. Elçi Chuluo’dan geçerek geri döndü. Oku beğendi ve saklamayı düşündü, ancak elçi zekice kaçtı. Bunu duyan Shekui çok sevindi ve Chuluo’ya saldırmak için bir ordu topladı. Chuluo büyük bir yenilgiye uğradı, karısını terk etti ve Çocuklarını da yanına alarak birkaç bin süvariyle doğuya kaçtı. Yolda tekrar soyuldu ve Gaochang’a kaçtı. Orada Che Bao Shi Luo Man Shan ile karşılaştı. Gaochang Kralı Qu Boya bir dilekçe sundu ve imparator, Pei Ju’yu Xiang Shi ve maiyetiyle birlikte Yumen Geçidi’ndeki Jinchang şehrine gönderdi. Pei Ju, Xiang Shi’yi Chu Luo’ya elçi olarak gönderdi ve sarayın iyiliksever politikalarını ona anlattı ve samimiyetle açıkladı. Chu Luo daha sonra saraya gitti, ancak her zaman memnuniyetsiz görünüyordu. 58.Yedinci yılın kışında Chu Luo, Linshuo Sarayı’nda saygılarını sundu. İmparator onu ağırladı ve Chu Luo eğilerek özür diledi ve şöyle dedi: “Majesteleri, çeşitli batı barbarlarını yönetiyorum ve daha önce saygılarımı sunmaya gelemedim. Geç gelmem büyük bir suçtur.” “Korkudan içim dolmuş durumda ve minnettarlığımı tam olarak ifade edemiyorum.” İmparator şöyle dedi: “Geçmişte Türkler tarafından sürekli taciz ediliyorduk ve huzur içinde yaşayamıyorduk. Şimdi dört deniz barış içinde olduğuna göre, biz de tek bir aile gibiyiz. Hepimizi beslemek ve korumak istiyorum ki uyum içinde yaşayalım. Tıpkı gökyüzünde olduğu gibi, eğer sadece bir güneş parlıyorsa, her şey huzur içinde olur; ama iki veya üç güneş varsa, her şey nasıl huzur içinde olabilir? Ayrıca Chuluo’nun işleriyle meşgul olduğunu ve daha önce beni görmeye gelemediğini biliyorum. Bugün Chuluo’yu görmek beni sevinç ve rahatlamayla doldurdu. Umarım Chuluo da rahatlar ve endişelenmez.” Ertesi yıl, Yeni Yıl Günü’nde Chuluo tebriklerini sunarak şöyle dedi: “Gökyüzünden yeryüzüne, güneşin ve ayın altında, sadece Kutsal Han parlar. Bugün büyük bir gün.” “Kutsal Han bin yıl, on bin yıl yaşasın, tıpkı bugün olduğu gibi.” İmparator, on binden fazla zayıf ve güçsüz halkını geride bırakmayı ve küçük kardeşi Daduque’nin Huining’de bir hayvancılık bölgesi kurmasına izin vermeyi emretti. Chuluo, Goguryeo’ya karşı yapılan sefere katıldı, Hesana Han unvanını aldı ve zengin bir şekilde ödüllendirildi. 59. Onuncu yılın ilk ayında Prenses Xinyi ile evlendi ve kendisine ipek kumaş, bin elbise ve on bin top renkli ipek hediye edildi. İmparator eski topraklarını geri almayı amaçlıyordu, ancak Liaodong seferi nedeniyle bunu başaramadı. Sık sık imparatora seyahatlerinde eşlik etti. Jiangdu İsyanı sırasında Huaji’yi Hebei’ye kadar takip etti. Huaji yenilmek üzereyken başkente kaçtı ve orada Kuzey Türkleri tarafından öldürüldü. 60. Tiele halkı, Xiongnu’nun atalarıydı. En kalabalık olanıydılar ve sayıları doğudan batıya kadar uzanıyordu. Denize yakın, dağlara ve vadilere tutunmuş halde, bolca yaşamaya devam ettiler. Sadece Luo Nehri’nin kuzeyinde Pugu, Tongluo, Weihe, Bayegu ve Fuluo (hepsi Sijin olarak adlandırılır) ile Mengchen, Turuhe, Sijie, Hun ve Huxue klanları vardı ve bunların toplam ordusu yaklaşık yirmi bin kişiydi. Yiwu’nun batısında ve Yanqi’nin kuzeyinde, Beyaz Dağlar yakınlarında, yaklaşık 20.000 askerden oluşan Qibi, Boluozhi, Yidie, Subo, Nahe, Wuhu, Hegu, Yedie ve Yunihu klanları bulunuyordu. Jinshan’ın güneybatısında, 10.000’den fazla askerden oluşan Xueyan, Dieleer, Shipan ve Daqi klanları vardı. Kangguo’nun kuzeyinde, Ade Nehri yakınlarında, yaklaşık yirmi bin askerden oluşan Hedie, Hejie, Bohu, Bigan, Juhai, Hebeixi, Hechasu, Bayemo ve Yeda klanları bulunuyordu. 30.000 asker. Deyihai’nin doğusunda ve batısında, toplamda 8.000’den fazla askerden oluşan Sulujie, Sansuyan, Miecu ve Sahu kabileleri bulunuyordu. Fulin’in doğusunda ise yaklaşık 20.000 askerden oluşan Enqu, Alan, Beiru, Jiuli ve Fuwuhun kabileleri vardı. Beihai’nin güneyinde ise Dubo vb. kabileler bulunuyordu. Soyadları farklı olsa da, hepsi topluca Tiele olarak adlandırılıyordu. Bir hükümdarları yoktu ve Doğu ve Batı Türk Kağanlıkları arasında bölünmüşlerdi. Sabit bir yerleşim yerleri yoktu, su ve otlaklarla birlikte hareket ediyorlardı. Halk acımasız ve gaddardı, binicilik ve okçulukta yetenekliydi ve son derece açgözlüydü, geçimlerini yağma yaparak sağlıyorlardı. Batıya daha yakın olanlar tarımda biraz yetenekliydi, çok sayıda büyükbaş hayvanları vardı ama az sayıda atları vardı. 61 Türk Kağanlığı’nın kurulmasından bu yana, doğu ve batıdaki seferleri, kuzeydeki vahşi doğayı kontrol etmek için onlara kaynak sağlamak amacıyla yapılıyordu. Kaihuang döneminin sonunda, Jin Prensi Guang, kuzeye bir sefer düzenledi, Qi halkını kabul etti ve Bujia Han’ı yenerek Tiele kabilelerini dağıttı. Daye döneminin ilk yılında, Türk Kağanı Çuluo, Tiele kabilelerine saldırdı, ağır vergiler koydu ve aşırı vergiler aldı. Ayrıca Xueyantuo ve diğerlerinden şüphelendi, bir isyandan korktu ve bu nedenle yüzlerce liderlerini toplayıp hepsini idam etti. Bu, Çuluo’ya karşı geçici bir isyana yol açtı. 62 Daha sonra Silifa ve Sijinqibieleng’i Tanhan Dağı’nda ikamet eden Yiwuzhen Mohe Han olarak atadı; ayrıca Xueyantuo’nun Sijin’inin oğlu Yedi’yi de küçük bir Han olarak atadı. Çuluo’nun yenilgisinden sonra Mohe Han iktidara geldi. Mohe son derece cesur ve kararlıydı, bu da halkın kalbini kazanmasını sağladı. Komşu ülkeler ondan korkuyordu ve Yiwu, Gaochang ve Yanqi devletleri ona boyun eğdi. 63. Gelenekleri büyük ölçüde Türklerinkiyle aynıydı. Ancak, koca evlendikten hemen sonra karısının evine gider, doğum yapmasını ve çocukları emzirmesini bekler, sonra da eve dönerdi; ölenler ise uygun şekilde defnedilirdi: aralarındaki fark buydu. Daye döneminin üçüncü yılında, haraç sunmak için elçiler gönderdiler ve bu uygulama daha sonra kesintisiz olarak devam etti. 64. Risalede şu ifadeler yer almaktadır: Barbar kabileler uzun zamandır Çin için bir bela olmuştur; özellikle kuzey barbarları çok şiddetlidir. Kabileleri çok sayıda ve çeşitlidir, uzun ve uzak bir dönem boyunca sınır bölgelerine ardı ardına hükmetmişlerdir. Beş İmparator döneminde Xunyu; Üç Hanedan döneminde Xianyun; Han Hanedanlığı döneminde Xiongnu; Dangtu ve Dianwu İmparatorları döneminde Wuhuan ve Xianbei; ve Sonraki Wei ve Zhou Hanedanlıkları döneminde Rouran ve Tujue vardı. Şefleri birbirinin yerine geçerek, her biri kendi başına hüküm sürmüştür. Hepsi geçimlerini hayvancılıkla sağlamış, kaynak elde etmek için baskın ve yağmalara başvurmuş, bulutlar ve kuş sürüleri gibi hızla ortaya çıkıp kaybolmuşlardır. Bilge adamlar imparatorluk sarayında evlilik ittifakları yoluyla barışı tartışmış; diplomasi bakanları sınırda kazanılan zaferleri tartışmıştır. Ancak işler sabit kurallarla yönetilmez ve güç sabit değildir. Dostluk ve mesafe, güç ve zayıflığa; boyun eğme ve isyan ise refah ve çöküşe bağlıdır. Zayıf olduklarında boyun eğerler ve eğilirler; güçlü olduklarında ise orduları yağmaya yönlendirirler. Davranışları büyük ölçüde değişir. Güç ve zayıflık birbirinin tersidir. Resmi takvimin ve imparatorluk sarayının etkisinin ötesindedirler. Sadece kendi çıkarlarıyla hareket ederek, karşılıklı desteği ihmal edecek kadar yeminleri ve sözleri hiçe saydılar, kibirli ve kurnaz oldular. Evlilik ittifakları ve askeri seferlerin planları önceki tarih kitaplarında ayrıntılı olarak ele alınmıştır, bu nedenle burada bu konulara detaylı olarak girmeyeceğiz. 65. Rouran’ın gerilemesiyle Türkler güçlendi ve kuzey ovalarında baskın bir güç haline gelen Mugan’ın liderliğine ulaştılar. Toprakları doğuda Donghu’nun eski topraklarından batıda Wusun’un topraklarına kadar uzanıyordu ve Daiyin’de, güneyde Zhou ve Qi’ye bakan yüz binlerce okçu bulunuyordu. Her iki devlet de onlara karşı koyamadı ve ittifaklar ve evlilik ittifakları için yarıştılar. 66. Sonunda Qi’yi yok ederek Zhou ile ittifak kurdular. Sui İmparatoru Wen tahtı ele geçirdiğinde, takipçileri Kong Chi, güçlerine güvenerek Qin’i işgal etmeyi planladı. İç çekişmeler kaosa yol açtı ve Datou Han uzaklara kaçarak halktan sınırı korumalarını istedi. Böylece, yenilenleri devirdiler, eski topraklarına döndüler, kalanları takip ettiler ve halkları güçlendi, sonunda Renshou’da öldüler, ne işgal ettiler ne de isyan ettiler. Yenilgilerinden sonra bile, tebaalarına karşı hak ettikleri saygıyı korudular. Sui İmparatoru Yang onlara uygunsuz davrandı ve bu da Yanmen Geçidi kuşatmasına yol açtı; bu kuşatma kısa sürede çok sayıda haydutun ilgisini çekti ve bunlar giderek güçlendi. Kendi adlarını duyuran kahramanlar bile Türklerle barış ve uyum arayışındaydı. Böylece Çin’i yönetmek üzere yetkililer atandı ve kadınlar ve zenginlik hediyeleri yollar boyunca akın akın geldi, elçilerin arabaları uzun kuyruklar oluşturdu. Tarihte daha önce hiç barbarların kibri bu kadar aşırı olmamıştı. 67. Bilge yöneticiler zamanında harekete geçtiklerinde, felaketleri ortadan kaldırdılar. Değişen zamanların farkında olmayanlar, hâlâ direniş besliyor, kötü adam ordularını yönetiyor, tekrar tekrar kaleleri yıkıyor, Yun ve Dai’yi yağmalıyor, Taiyuan’ı sarsıyor, Jingyang’ı yağmalıyor ve atlarını Wei Nehri’nde suluyorlardı. İmparator Taizong, zekice iç planlama ve ilahi müdahale yoluyla, bu asi barbarları tek bir hamlede yok etti. Han ve Longting bölgelerinin geniş toprakları Dokuz Eyaletin bir parçası oldu; En ıssız ve yoksul köyler bile halkın kontrolü altına alındı. Bu, hiçbir imparatorun başaramayacağı ve yazılı metinlerde hiçbir şeyin tarif edemeyeceği bir şeydi. Buradan, Cennetin yollarının iniş çıkışları olsa da, bunun aynı zamanda insan becerisi ve yetersizliği meselesi olduğunu görebiliriz. Dahası, kendi yeteneklerine güvenmeden hareket etmek, sahip olduklarına bağlanmadan sahip olmak, Cennet ve Yeryüzünün kapsayıcılığı ve Yin ve Yang’ın besleyiciliği gibidir; bu, tarif edilemez olan Büyük Yolun yoludur.